Val d’Enfer – dolina, która miała zainspirować Dantego
Tuż pod skalnym grzbietem, na którym wznosi się Les Baux-de-Provence, rozciąga się wąwóz o nazwie, która nie pozostawia wątpliwości co do wrażenia, jakie miał wywoływać na dawnych podróżnych: Val d’Enfer, Dolina Piekielna. Białe, poszarpane skały, głębokie cienie kładące się między nimi nawet w pełnym słońcu, i cisza tak absolutna, że własne kroki brzmią w niej obco – to miejsce od wieków budziło niepokój, na długo zanim ktokolwiek zaczął wydobywać z niego kamień.
Skały, które wygląda jak inny świat
Formacje skalne Val d’Enfer kształtowała przez tysiąclecia erozja wapienia – wiatr, deszcz i zmiany temperatury wyrzeźbiły w miękkiej skale poszarpane, dziurawe kształty, przypominające czasem twarze, czasem szczątki jakiejś dawno zapomnianej architektury. Skalne ściany wznoszą się miejscami na kilkanaście metrów, tworząc wąskie, kręte przejścia, w których echo powtarza każdy dźwięk, a promienie słońca przebijają się tylko w wąskich, pionowych smugach.

W murach i skałach doliny do dziś można znaleźć skamieniałe muszle – niemy dowód na to, że około stu pięćdziesięciu milionów lat temu cały ten teren znajdował się pod wodą, zanim morze ostatecznie się wycofało, zostawiając po sobie wapienne dno, które erozja przez kolejne epoki przekształciła w dzisiejszy, poszarpany krajobraz. To właśnie w tej scenerii w XIX wieku odkryto i zaczęto wydobywać boksyt – rudę aluminium, którą w 1821 roku zidentyfikował tu francuski geolog Pierre Berthier, nadając jej nazwę pochodzącą wprost od miejscowości Les Baux.
Dante, który miał tu przyjść z Awinionu
Według lokalnej tradycji, wciąż powtarzanej przez przewodników i mieszkańców regionu, Dante Alighieri miał odwiedzić to miejsce na początku XIV wieku, w czasie, gdy przebywał w kręgu papieskiego dworu w niedalekim Awinionie. To właśnie widok Val d’Enfer, jak głosi legenda, miał dostarczyć poecie inspiracji do opisu piekielnych kręgów w „Boskiej Komedii” – dzieła, które ukończył między 1307 a 1319 rokiem, a które do dziś uznawane jest za jeden z fundamentów literatury zachodniej. Warto od razu zaznaczyć – tak jak zresztą sama legenda to przyznaje – że historycy podchodzą do tej opowieści ze sporym sceptycyzmem.
Nie ma żadnego bezpośredniego dowodu na to, że Dante rzeczywiście stanął w tym konkretnym miejscu. Sama chronologia jest zresztą niepewna: poeta faktycznie żył w czasach, gdy papiestwo rezydowało w Awinionie (od 1309 roku), więc podróż w te strony teoretycznie mieściła się w granicach możliwości, ale żadne źródło historyczne jej nie potwierdza. Mimo to legenda przetrwała stulecia – i wystarczy raz przejść przez Val d’Enfer o zachodzie słońca, gdy cienie wydłużają się między skałami, żeby zrozumieć, skąd w ogóle mogła się wziąć.
Miejsce, które przyciągało nie tylko poetów
Val d’Enfer od dawna fascynowało też lokalną wyobraźnię z innych powodów – w regionalnym folklorze wąwóz bywał kojarzony również z opowieściami o czarownicach i wróżkach, rzekomo zamieszkujących szczeliny i jaskinie w skałach. Ta sama surowość krajobrazu, która miała inspirować Dantego, karmiła też przez pokolenia znacznie bardziej lokalne, ludowe opowieści o istotach czyhających w ciemnych zakamarkach doliny na nieostrożnego wędrowca. Nad wąwozem góruje zresztą charakterystyczna, samotna skała zwana „le Guetteur” – Strażnik – której sylwetka, widziana z odpowiedniego kąta, rzeczywiście przypomina czuwającą, milczącą postać.

Legenda o Dantem nie była zresztą jedynym literackim śladem, jaki Val d’Enfer zostawił w kulturze. W 1959 roku reżyser i poeta Jean Cocteau nakręcił w tej właśnie scenerii część swojego filmu „Testament Orfeusza” – ostatniego dzieła swojej „trylogii orfickiej”, w którym surrealistyczny, poszarpany krajobraz doliny doskonale nadawał się do przedstawienia zaświatów. Jakby echo średniowiecznej legendy o Dantem samo znalazło sposób, żeby przetrwać do XX wieku, tyle że w zupełnie nowym medium.
Nazwa doliny przetrwała zresztą próbę czasu na tyle dobrze, że gdy w połowie XX wieku wydobycie wapnia w tym miejscu ustało, pozostawiając w skale gigantyczne, sztuczne komnaty o ścianach wysokich na czternaście metrów, nikt nie musiał wymyślać nowej nazwy dla przestrzeni, która później zamieniła się w Carrières de Lumières – „piekielna” dolina okazała się doskonałą sceną dla zupełnie innego rodzaju widowiska niż to, które przyświecało jej średniowiecznej legendzie. Dziś odwiedzający Val d’Enfer mogą przejść przez dolinę pieszo, podążając oficjalnie wyznaczoną pętlą pieszą o długości 6,2 kilometra, którą pokonuje się zwykle w około dwie i pół godziny, przy niewielkim, łatwym do pokonania przewyższeniu 217 metrów.
Najlepsze światło, dokładnie takie, jakie mogło niegdyś zainspirować florencki umysł do wizji piekielnych kręgów, pojawia się w godzinach popołudniowych, gdy słońce chyli się ku zachodowi, a cienie między skałami stają się najgłębsze i najbardziej dramatyczne.