Menerbes – wioska-okręt, która przyciągnęła Petera Mayle’a
Kiedy patrzę na Ménerbes z doliny, zawsze przychodzi mi do głowy to samo porównanie, które słyszy tu chyba każdy odwiedzający: wioska wygląda jak statek zacumowany na grzbiecie wzgórza, długi kamienny kadłub wynurzający się z morza winnic i gajów oliwnych. Ta charakterystyczna sylwetka sprawiała, że Ménerbes była widoczna z daleka na długo, zanim jeszcze wynaleziono nawigację satelitarną – i to właśnie ten kształt, obok burzliwej historii i literackiej sławy, czyni tę wioskę jedną z najbardziej rozpoznawalnych wśród wiosek i miast Prowansji, obok podobnie zbudowanych Bonnieux i Saignon.
Historia i najważniejsze wydarzenia
Historia Ménerbes sięga czasów rzymskich, o czym świadczą odnalezione tu fragmenty antycznych budowli. Prawdziwe znaczenie osada zyskała jednak w średniowieczu, dzięki naturalnemu położeniu obronnemu na wąskim, skalistym grzbiecie. Już w 1081 roku wspomina się zamek Menerbia, stojący w miejscu dzisiejszej rezydencji La Carmejane, a w kolejnych stuleciach wieś otoczono murami z dwiema bramami – Saint-Sauveur i Notre-Dame. Obie bramy są do dziś kluczami w herbie gminy.
Najbardziej dramatycznym wydarzeniem w historii Ménerbes było oblężenie w czasach wojen religijnych. W 1573 roku około 150 protestanckich żołnierzy opanowało wierną papieżowi wioskę z zaskoczenia. Katolickie wojska papieskie i królewskie, dowodzone przez Henriego d’Angoulême, dysponowały według gminnej kroniki siłami sięgającymi około 15 tysięcy ludzi. Mimo tej ogromnej przewagi oblężenie przeciągnęło się na pięć lat. Po odcięciu dostępu do wody i długich negocjacjach protestanci poddali Ménerbes 9 grudnia 1578 roku. Skala tej obrony na trwałe wpisała się w pamięć miejscowości.
Po oblężeniu papieska administracja postanowiła, że wieś już nigdy nie wymknie się spod kontroli. Na zachodnim krańcu grzbietu zbudowano cytadelę dla włoskiego garnizonu, a pierwszego gubernatora, Francesca Ricciardiego, mianował w 1594 roku papież Klemens VIII. Żołnierze stacjonowali tu aż do 1791 roku. W kolejnych wiekach Ménerbes powoli się odbudowywało, choć nigdy nie odzyskało w pełni dawnego bogactwa sprzed konfliktu. Dopiero XX wiek przyniósł wiosce nowy rozdział – tym razem artystyczny, nie militarny.
Artyści i pisarze, którzy zakochali się w Menerbes
W połowie XX wieku Ménerbes odkryli malarze i intelektualiści, zafascynowani światłem i krajobrazem Luberonu. Malarz Nicolas de Staël, francuski artysta rosyjskiego pochodzenia, zamieszkał jesienią 1953 roku w Le Castelet – dawnej, częściowo obronnej rezydencji na skraju wioski – zachęcony przez swojego przyjaciela, poetę René Chara.
W 1944 roku z Ménerbes związała się Dora Maar – fotografka i malarka, wieloletnia partnerka Pabla Picassa. Gmina podaje, że dom kupiła sama, wykorzystując pieniądze ze sprzedaży jednego z obrazów Picassa. Przyjeżdżała tu przez kolejne dziesięciolecia, aż do śmierci w 1997 roku. Dziś Maison Dora Maar, prowadzony przez Nancy B. Negley Association, służy jako rezydencja dla artystów, pisarzy i badaczy oraz miejsce wystaw i spotkań. Z Ménerbes związała się również amerykańska malarka Jane Eakin, która zapisała gminie swój dom i kolekcję prac.
Prawdziwą międzynarodową sławę przyniósł jednak Ménerbes dopiero brytyjski pisarz Peter Mayle, który zamieszkał tutaj w latach 80. i napisał „Rok w Prowansji” – książkę, która w praktyce stworzyła nowy, popularny obraz regionu i sprawiła, że do spokojnej dotąd wioski zaczęli przyjeżdżać turyści z całego świata. Jego historii, wpływowi i miejscom, które opisywał, poświęciliśmy zresztą całą osobną serię tekstów, zaczynając od tego, kim właściwie był.
Legendy i ciekawostki
Ménerbes jest też znane z trufli i wina, typowych dla Luberonu – zimą okoliczne lasy dębowe stają się terenem poszukiwań czarnej trufli, a lokalne winnice produkują wina w apelacji Luberon (dawniej Côtes du Luberon), w tym eleganckie różowe wina, które świetnie komponują się z lekkością prowansalskiego lata. W okolicach wioski działa też kilka mniejszych, rodzinnych producentów oliwy, u których można kupić butelkę prosto z tłoczni.
Spacer po Ménerbes
Spacer po Ménerbes to przede wszystkim wędrówka wzdłuż głównej ulicy, ciągnącej się przez grzbiet wzgórza, z której roztaczają się spektakularne widoki na okoliczne doliny, winnice i góry Luberonu. To właśnie ten spacer – wzdłuż grani, z widokiem raz na jedną, raz na drugą stronę doliny – najlepiej tłumaczy, dlaczego akurat to miejsce tak bardzo urzekło Mayle’a i resztę artystów, którzy tu trafili. Trasa zaczyna się na placu z wieżą zegarową, prowadzi obok kościoła i dawnych bram ku domom artystów, a kończy na zachodnim krańcu grzbietu, pod cytadelą.
Place de l’Horloge i wieża zegarowa
Sercem wioski jest place de l’Horloge z wieżą zegarową, odbudowaną pod koniec XVI wieku, po zniszczeniach oblężenia. Wieżę wieńczy kuta kampanila z pięcioma krzyżami, a dawny zegar z obciążnikami codziennie nakręcał specjalnie wyznaczony „conducteur de l’horloge”. Przylegający do wieży Maison de Ville oddano do użytku w 1768 roku i aż do 1977 roku mieściło się w nim merostwo.
Maison de la Truffe et du Vin
Przy tym samym placu stoi siedemnastowieczny Hôtel d’Astier de Montfaucon, w którym od 2004 roku działa Maison de la Truffe et du Vin du Luberon. W piwnicach zgromadzono około stu siedemdziesięciu win z Luberonu, sprzedawanych w cenach producentów, a z ogrodu na tyłach rezydencji rozciąga się widok na góry. To najlepsze miejsce, by w jednym miejscu poznać wina całego regionu i dowiedzieć się, czym jest czarna trufla z Luberonu.
Belwedery
Tuż obok placu zaczynają się belwedery – tarasy widokowe zawieszone nad doliną Calavon. Przy dobrej pogodzie widać stąd Mont Ventoux, grzbiet Grand Luberon, a nawet Gordes i Roussillon na przeciwległych wzgórzach. Najpiękniej jest tu wcześnie rano i pod wieczór, kiedy światło przesuwa się po winnicach w dole.
Kościół Saint-Luc
Kilka kroków dalej stoi kościół Saint-Luc. Pierwszą świątynię w tym miejscu wzmiankowano w XIII wieku jako zależną od opactwa Saint-Gilles, ale obecny kościół odbudowano w XVI wieku, po wojnach religijnych – na kampanili widnieje data 1594. Od 2017 roku jest zabytkiem.
Le Castelet
Na skraju grzbietu stoi Le Castelet. Na początku XV wieku należał do współpana Ménerbes, Raymonda Barraliera, a podczas oblężenia był jednym z punktów oporu protestantów – odparł cztery szturmy wojsk katolickich. To tu w 1953 roku zamieszkał Nicolas de Staël; dziś budynek jest własnością prywatną i ogląda się go tylko z zewnątrz.
Porte Saint-Sauveur i La Prison
Kilka kroków dalej stoi Porte Saint-Sauveur, jedna z dwóch dawnych bram prowadzących do średniowiecznego Ménerbes; drugą była Porte Notre-Dame. W pobliżu, przy dawnej drodze wzdłuż murów, stoi La Prison – budynek włączony do systemu obrony w 1573 roku. Przetrwał oblężenie, a w 2006 roku został odrestaurowany.
La Carmejane i Hôtel de Tingry
Główna ulica prowadzi dalej obok dawnych rezydencji. La Carmejane stoi w miejscu feudalnego zamku Menerbia; od końca XV wieku do rewolucji była siedzibą rodu Carmejane, z którego wywodził się generał Joseph-Charles Carmejane, uczestnik bitwy pod Valmy. Osiemnastowieczny Hôtel de Tingry pamięta romantyczną historię: księżna de Tingry ukrywała tu w latach 1781–1789 hrabiego de Rantzau, którego pochowano później w ogrodzie cytadeli. Obie rezydencje są prywatne.
Dom Dory Maar
W górnej części wioski stoi osiemnastowieczna rezydencja, która w 1944 roku stała się domem Dory Maar. Dziś Maison Dora Maar jest prowadzony przez Nancy B. Negley Association i działa jako międzynarodowa rezydencja dla artystów, pisarzy oraz badaczy. Odbywają się tu również wystawy, konferencje i wydarzenia kulturalne; dostęp dla publiczności zależy od aktualnego programu.
Kaplica Saint-Blaise
Na skale nad ulicą stoi kaplica Saint-Blaise, zbudowana w 1734 roku przez bractwo białych pokutników. Jej rzeźbiony drewniany strop i kuta krata trybuny są zabytkami, a w czasie rewolucji kaplica służyła republikanom jako sala zebrań. Dziś otwiera się ją podczas uroczystości i wydarzeń kulturalnych.
Dom Jane Eakin
Przy rue Sainte-Barbe mieści się Maison Jane Eakin. Amerykańska malarka zapisała dom i część swojego dorobku gminie Ménerbes. Dziś Fonds Jane Eakin organizuje tu wystawy, koncerty i spotkania poświęcone artystce. Wstęp jest bezpłatny, ale budynek ma dwa piętra bez windy i nie jest przystosowany dla osób o ograniczonej mobilności.
Pralnia i fontanna
Po drodze warto zatrzymać się przy dawnej pralni z 1908 roku. Jej dach wspiera się na sześciu kwadratowych filarach, a pod nim stoją dwa kamienne baseny, zasilane wodą z fontanny publicznej obok.
Cytadela
Spacer kończy się na zachodnim krańcu grzbietu, przy cytadeli zbudowanej po oblężeniu dla papieskiego garnizonu. Na jej fasadzie zachowała się rzeźba przedstawiająca ważenie dusz. Cytadela jest własnością prywatną, ale jej potężne mury i strategiczne położenie robią wrażenie także z zewnątrz.
W wiosce warto też odszukać brązowe popiersie Clovisa Huguesa – poety i polityka urodzonego w Ménerbes w 1851 roku, syna miejscowego młynarza – ustawione przed szkołą jego imienia. Wykonała je jego żona, rzeźbiarka Jeanne Royannez.
Poza wsią
U stóp wzgórza, przy drodze do Robion, w Domaine de la Citadelle działa Musée du Tire-Bouchon. Kolekcja obejmuje ponad 1200 korkociągów – od XVII wieku po współczesność – a wizytę można połączyć ze spacerem po ogrodzie botanicznym urządzonym na dawnych tarasach. Między Ménerbes a Lacoste, w granicach gminy, leży opactwo Saint-Hilaire, dawny klasztor karmelitów.
Jak zwiedzać Ménerbes
Ménerbes zwiedza się pieszo – wieś leży na wąskim grzbiecie, a główna ulica prowadzi od placu z wieżą zegarową aż pod cytadelę. Na spacer z belwederami, kościołem i domami artystów wystarczą dwie–trzy godziny; z wizytą w Maison de la Truffe et du Vin, muzeum korkociągów i opactwie Saint-Hilaire warto przeznaczyć na okolicę cały dzień.
Wiele zabytków to domy prywatne, oglądane z zewnątrz: Le Castelet, cytadela, La Carmejane i Hôtel de Tingry. Bez biletu można zajrzeć do domu Jane Eakin, a dom Dory Maar zwiedza się tylko z przewodnikiem, po rezerwacji. Od wiosny do jesieni w czwartkowe poranki we wsi odbywa się targ.
W Ménerbes znajduje się kilka restauracji i kawiarni oferujących dania kuchni prowansalskiej z lokalnych produktów, wiele z nich ze stolikami z widokiem na okolicę. Na obrzeżach wioski, z dala od głównego ruchu turystycznego, nie brakuje też zacienionych miejsc na piknik z panoramą Luberonu. Ménerbes łatwo połączyć z sąsiednimi wioskami: Lacoste, Bonnieux i Oppède-le-Vieux leżą w zasięgu krótkiego przejazdu.
Biuro turystyczne, targ i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Ménerbes – najczęstsze pytania
Gdzie mieszkał Peter Mayle w Ménerbes?
Peter Mayle miał dom w okolicy Ménerbes w latach 80. i opisał życie w nim w książce „Rok w Prowansji”. Dom jest prywatny i nie jest udostępniany zwiedzającym.
Czy można zwiedzać dom Dory Maar?
Maison Dora Maar służy dziś jako rezydencja dla artystów, pisarzy i badaczy. Dostęp publiczny jest związany z wystawami, konferencjami i innymi wydarzeniami organizowanymi przez placówkę, dlatego przed wizytą warto sprawdzić aktualny program.
Co zobaczyć w Ménerbes?
Place de l’Horloge z wieżą zegarową, belwedery z widokiem na Luberon, kościół Saint-Luc, Le Castelet, bramę Saint-Sauveur, dom Jane Eakin i cytadelę, a poza wsią muzeum korkociągów i opactwo Saint-Hilaire.
Dlaczego Ménerbes nazywa się wioską-okrętem?
Bo zabudowa ciągnie się wzdłuż długiego, wąskiego grzbietu wzgórza, a z doliny wieś wygląda jak kamienny statek płynący przez morze winnic.
Podsumowanie
Ménerbes to wioska, która zawdzięcza swoją sławę trzem zupełnie różnym rozdziałom historii – heroicznemu oblężeniu z czasów wojen religijnych, artystycznej fali połowy XX wieku oraz literackiemu rozgłosowi, jaki przyniosła jej książka Petera Mayle’a. Rzadko się zdarza, żeby tak niewielkie miejsce miało aż tyle różnych powodów, żeby zapaść w pamięć – wojna, sztuka i literatura rzadko spotykają się w jednym, tak małym punkcie na mapie. I chyba właśnie dlatego, mimo popularności, Ménerbes wciąż nie traci nic ze swojego surowego, wojennego charakteru, widocznego już w samym kształcie wioski wynurzającej się z grzbietu wzgórza jak kamienny okręt, gotowy, żeby w każdej chwili znów stawić czoła oblężeniu.