Glanum - Gallia Narbonensis – rzymska Prowansja

Glanum

Kilometr od Saint-Rémy-de-Provence, na zboczach Alpilles, kryje się jeden z najbardziej fascynujących skarbów archeologicznych Francji — starożytne miasto Glanum, którego historia sięga VI wieku p.n.e. Spacerując wśród kamiennych ruin, można niemal usłyszeć echo życia, w którym przez ponad osiem wieków przenikały się kultury celtycko-liguryjska, grecka i rzymska.

Glanum – miasto, które odkopał poborca podatkowy

W 1921 roku na polach u stóp Alpilles, kilometr na południe od Saint-Rémy-de-Provence, zaczęto kopać. Pracami kierował człowiek, który nie był zawodowym archeologiem. Pierre de Brun był poborcą podatkowym. Urodził się w Owernii, a w wolnym czasie zbierał skamieniałości, badał skały i szukał śladów przeszłości w całych Alpilles. Dwa lata wcześniej założył w Saint-Rémy muzeum regionalne, dzisiejsze Musée des Alpilles.

Od wieków wszyscy wiedzieli, że gdzieś tu musiało stać starożytne miasto. Przy drodze stały dwa rzymskie pomniki, łuk i mauzoleum, nazywane po prostu Les Antiques. Ale samo miasto leżało pod warstwą ziemi naniesionej przez wodę spływającą z gór.

Pierre de Brun pracował razem z architektem zabytków Jules’em Formigé. Kiedy zaczęli odsłaniać mury, spod pól wyłoniły się ulice, świątynie i domy. Nazwano je imieniem, które przetrwało w starożytnych źródłach: Glanum. De Brun zmarł w 1941 roku, a jego przewodnik po odkopanym mieście ukazał się już po jego śmierci. Dziś każdy, kto wchodzi na teren Glanum, idzie ulicą, którą poborca podatkowy wydobył na światło dzienne.

Źródło boga Glana

Historia Glanum zaczyna się od wody. W VI wieku p.n.e. w wąskiej dolinie wcinającej się w Alpilles osiedlili się Salyowie, celtycko-liguryjski lud, który panował nad dzisiejszą Prowansją. Przyciągnęło ich źródło, które uważali za święte. Czcili przy nim boga Glana i trzy boginie-matki, Glanicae. Od imienia boga wzięła się nazwa miasta.

Od około 600 roku p.n.e. na wybrzeżu rosła grecka Massalia, dzisiejsza Marsylia. Od II wieku p.n.e. jej wpływy widać w Glanum coraz wyraźniej: miasto zaczęło budować z dużych, starannie ciosanych bloków kamienia, a mieszkańcy pisali greckim alfabetem, choć w swoim języku. Powstały sala zgromadzeń, czyli bouleuterion, i monumentalne studnie. Glanum było wtedy jednym z najbardziej zhellenizowanych miast galijskiego południa.

Rzymskie Glanum

W 125 roku p.n.e. Rzymianie zniszczyli stolicę Salyów, Entremont, i założyli obok niej Aquae Sextiae, dzisiejsze Aix-en-Provence. Po podboju Galii przez Juliusza Cezara Glanum otrzymało status miasta prawa łacińskiego. Przy wjeździe do niego stanęły łuk i mauzoleum, które dziś witają zwiedzających.

Za panowania Augusta Glanum przebudowano na rzymską modłę. Powstało forum z bazyliką i dwie bliźniacze świątynie poświęcone kultowi cesarskiemu. Przy świętym źródle Marek Agryppa, zięć i najbliższy współpracownik Augusta, wzniósł świątynię Valetudo, rzymskiej bogini zdrowia. Stary kult Glana nie zniknął – po prostu dołączyli do niego nowi bogowie.

Około 270 roku n.e. miasto zniszczyły pierwsze najazdy germańskie. Mieszkańcy opuścili dolinę i przenieśli się na równinę, gdzie z czasem wyrosło Saint-Rémy-de-Provence. Ruiny powoli przykryła ziemia, a pola nad nimi zaorano.

Henri Rolland i pół wieku wykopalisk

Po Pierre’ze de Brunie prace przejął Henri Rolland, architekt z Nicei, znawca starożytnych napisów i monet. Kierował wykopaliskami od lat czterdziestych aż do końca lat sześćdziesiątych XX wieku i dokonał większości wielkich odkryć. Znaleziska złożył w magazynie w Hôtel de Sade w Saint-Rémy. Jules Formigé pracował w Glanum aż do śmierci w 1960 roku. Trzej ludzie o zupełnie różnych zawodach – poborca, architekt zabytków i numizmatyk – przez pół wieku przywracali miasto, o którym wcześniej wiedziano tylko z dwóch pomników przy drodze. Ich historię opisuje oficjalna strona Glanum.

Co zobaczyć w Glanum

Glanum leży w wąskiej dolinie, która wznosi się od wejścia w stronę gór. Zwiedzanie zaczyna się w dolnej, rzymskiej części miasta i kończy przy świętym źródle na górze. Przy wejściu dostępne są darmowe plany w dziesięciu językach.

Les Antiques

Przed wejściem na teren Glanum warto zatrzymać się po drugiej stronie drogi. Mauzoleum Juliuszów ma około 18 metrów wysokości i należy do najlepiej zachowanych rzymskich pomników nagrobnych. Napis na nim mówi, że wznieśli je trzej bracia z rodu Juliuszów dla swoich rodziców. Obok stoi łuk z końca panowania Augusta, z płaskorzeźbami przedstawiającymi skutych jeńców galijskich. Oba pomniki można oglądać bezpłatnie. Więcej o nich w artykule o trzech starożytnych zabytkach Alpilles.

Forum i świątynie

Dolna część miasta to rzymskie centrum: forum, bazylika i fundamenty dwóch bliźniaczych świątyń. Jedną z nich częściowo odbudowano, żeby pokazać jej skalę. Tu najlepiej widać, jak bogate musiało być Glanum w czasach Augusta.

Najlepiej widać to w detalach. Wśród kamieni przy świątyniach leżą fragmenty gzymsów z czasów Augusta. Na jednym z nich z kamienia wyłania się lwia głowa, która pełniła funkcję rzygacza i odprowadzała wodę deszczową z dachu. Otaczają ją liście akantu, woluty, rozety i drobne ornamenty. Z bliska widać ślady dłuta i to, ile pracy wkładano w części budynku, które z ulicy oglądało się wysoko nad głową. Budowniczowie Glanum chcieli, żeby ich miasto wyglądało jak Rzym.

Glanum głowa lwa

Domy i łaźnie

Wzdłuż głównej ulicy stoją resztki domów z dziedzińcami, basenami na deszczówkę i fragmentami mozaik. Są też łaźnie z systemem ogrzewania podłogowego, basenami i salą do ćwiczeń. Warto zajrzeć do domów z perystylem, w których mieszkali najzamożniejsi mieszkańcy.

Łaźnie Glanum miały wszystko, czego oczekiwał Rzymianin: salę zimną, letnią i gorącą, dziedziniec do ćwiczeń i odkryty basen, czyli natatio, w którym można było się ochłodzić po gorącej kąpieli. Przy basenie stoi kamienna maska teatralna z otwartymi ustami. To przez nie woda wpływała do basenu. Twarz jest trochę groteskowa, z falującymi włosami i szeroko rozwartymi ustami, i dobrze pokazuje, że Rzymianie nawet zwykły wylot wody potrafili zamienić w ozdobę.

Glanum - maska

Święte źródło

Na górnym końcu doliny, gdzie zbocza Alpilles zbliżają się do siebie, jest serce Glanum – święte źródło. Schody prowadzą do niego w dół, do niecki, w której wciąż stoi woda. Obok są resztki świątyni Valetudo, ołtarze i sala zgromadzeń z czasów greckich. Warto też odszukać studnię z korytarzem schodowym (puits à dromos), jedną z najciekawszych budowli miasta, i płaskorzeźbę bogini Bona Dea.

Rzymska zapora

Wyżej w dolinie, poza terenem zwiedzania, Rzymianie zbudowali zaporę, która zatrzymywała wodę dla miasta. Uważa się ją za jedną z najstarszych znanych zapór łukowych. Dziś leży pod wodami nowszej zapory Peiroou z XIX wieku, a nad jeziorem prowadzi szlak spacerowy.

Glanum i Saint-Rémy

Z Glanum blisko jest do klasztoru Saint-Paul de Mausole, gdzie leczył się Van Gogh, i do centrum Saint-Rémy-de-Provence. W Musée des Alpilles, założonym przez Pierre’a de Bruna, można zobaczyć pamiątki z regionu. Stąd łatwo pojechać dalej w Alpilles, do Les Baux-de-Provence czy do rzymskiego mostu Pont Flavien.

Jak zwiedzać Glanum

Glanum jest otwarte przez cały rok: od wiosny do końca lata codziennie, a w chłodniejszej połowie roku z zamknięciem w poniedziałki. Nieczynne jest tylko w kilka świąt, a jednorazowe zmiany godzin są podawane w aktualnościach.

Wstęp jest płatny, ale niepełnoletni, młodzi obywatele Unii Europejskiej, osoby z niepełnosprawnością z opiekunem i osoby bezrobotne wchodzą bezpłatnie, a część zwiedzających ma prawo do biletu ulgowego lub grupowego. Pełny bilet do Chateau des Baux daje przez określony czas zniżkę w Glanum, i odwrotnie – to efekt partnerstwa biletowego, które obejmuje też Montmajour i Hôtel de Sade. Glanum wchodzi również w skład karnetu Saint-Rémy Pass; oba rozwiązania opisuje artykuł o biletach łączonych, w częściach o Les Baux i Saint-Rémy. Bilety można kupić na miejscu lub przez internet, rezerwacja nie jest potrzebna.

Płatny audioprzewodnik jest dostępny po francusku, angielsku, niemiecku, hiszpańsku i włosku – po polsku nie ma, ale bezpłatny plan stanowiska przygotowano w wielu językach. Latem codziennie przed południem odbywa się zwiedzanie z przewodnikiem, wliczone w cenę biletu. Na zwiedzanie warto przeznaczyć półtorej do dwóch godzin, a razem z Les Antiques i spacerem nad jezioro Peiroou – pół dnia.

Do Glanum nie wolno wprowadzać psów (poza psami asystującymi), wnosić dużych plecaków ani urządzać pikników. Teren jest kamienisty i nierówny, a latem niemal bez cienia, więc przydadzą się wygodne buty, nakrycie głowy i woda. Najlepiej przyjść rano. Przy wejściu jest płatny parking gminny, a z centrum Saint-Rémy można dojść pieszo w około 20 minut.

Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.

Glanum – najczęstsze pytania

Czy wstęp do Glanum jest płatny?

Tak, ale niepełnoletni i młodzi obywatele Unii Europejskiej wchodzą bezpłatnie, a część zwiedzających ma prawo do biletu ulgowego. Aktualne ceny są w informacjach praktycznych.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie Glanum?

Półtorej do dwóch godzin. Z Les Antiques i spacerem nad jezioro Peiroou – pół dnia.

Czy Les Antiques są w cenie biletu?

Łuk i mauzoleum stoją po drugiej stronie drogi, przed wejściem, i można je oglądać bezpłatnie.

Czy można wejść do Glanum z psem?

Nie. Do Glanum wpuszcza się tylko psy asystujące.

W 1921 roku poborca podatkowy Pierre de Brun wbił łopatę w pole, pod którym od siedemnastu wieków spało miasto. Nie dożył wydania swojego przewodnika po Glanum, a jego pracę dokończyli inni. Kiedy dziś idę główną ulicą w stronę świętego źródła, mijam te same kamienie, które on jako pierwszy zobaczył od czasów rzymskich – i słyszę tę samą wodę, dla której dwadzieścia sześć wieków temu przyszli tu Salyowie.

Informacje praktyczne
Site archéologique de Glanum
Avenue Vincent Van-Gogh, 13210 Saint-Rémy-de-Provence
Godziny otwarcia
Otwarte:
cały rok (oprócz 1.01, 1.05, 1.11, 11.11 i 25.12):
• kwiecień–wrzesień: codziennie
• październik–marzec: od wtorku do niedzieli
Godziny:
• kwiecień–czerwiec: 9.30–18.00
• lipiec – 28 sierpnia: 8.30–18.00
• 29 sierpnia – wrzesień: 9.30–18.00
• październik–marzec: 10.00–17.00
• 24 i 31 grudnia: do 16.00
Ostatnie wejście:
45 min przed zamknięciem
Wstęp i ceny
Bilet normalny:
9 €
Bilety ulgowe:
7,50 €
0 € (poniżej 18 lat, obywatele UE 18–25 lat, osoby z niepełnosprawnością z opiekunem, osoby bezrobotne)
Bilety łączone i karty:
Parking:
gminny naprzeciw wejścia, stała opłata 4 € (do 8 godzin)
Rezerwacja:
niepotrzebna; bilety także online
Zwiedzanie
Zwiedzanie samodzielne:
tak; bezpłatne plany w 10 językach
lipiec–sierpień codziennie o 10.30 (ok. 1,5 godziny), w cenie biletu
Audioprzewodnik i języki:
francuski, angielski, niemiecki, hiszpański, włoski (brak polskiego), 3–4 €
Pokazy, warsztaty, aktywności:
w wakacje szkolne warsztaty dla dzieci od 6 lat
Czas zwiedzania:
1,5–2 godziny
Dojazd
Samochodem:
D571 lub D17; ok. 1 km na południe od centrum Saint-Rémy
Komunikacja publiczna:
autobusy Zou! 707 (z Awinionu) i 704 (z Arles i Cavaillon) do Saint-Rémy, dalej pieszo; najbliższe dworce: Awinion TGV (20 km), Arles (25 km)
Pieszo i rowerem:
z centrum Saint-Rémy ok. 20 min; rower – oznaczenie Accueil Vélo
Parkingi:
gminny naprzeciw wejścia, stała opłata 4 € (do 8 godzin)
Na miejscu
Wózki, dzieci i dostępność:
Glanum jest częściowo dostępne dla osób z ograniczoną mobilnością. Początek trasy, panorama oraz okolice forum i świątyń są dostępniejsze, ale dalsza część stanowiska prowadzi po żwirze, ziemi i kamiennych płytach. Od parkingu występuje także odcinek o nachyleniu ponad 10%. informacje o dostępności.
Psy:
nie (poza psami asystującymi)
Ograniczenia:
duże plecaki i walizki niedozwolone; zakaz pikników i palenia
Wskazówki:
latem rano – teren kamienisty, mało cienia; woda i nakrycie głowy