Fontaine-de-Vaucluse – wieś, w której Petrarka znalazł swoją samotność
W 1338 roku trzydziestoczteroletni Francesco Petrarka, zmęczony zgiełkiem papieskiego Awinionu, zamieszkał w niewielkim domu nad Sorgue, w zamkniętej skałami dolinie, w której leży dziś Fontaine-de-Vaucluse. Na marginesie swojego egzemplarza „Historii naturalnej” Pliniusza narysował później to miejsce: rzekę tryskającą spod skały, kaplicę na jej szczycie i brodzącego ptaka na pierwszym planie. Pod rysunkiem dopisał: „transalpina solitudo mea jocundissima” – moja najmilsza zaalpejska samotność. Wracał tu przez piętnaście lat, z przerwami, aż do 1353 roku.
Kiedy dziś idę główną ulicą Fontaine-de-Vaucluse, ta samotność wciąż jest do odnalezienia – trzeba tylko przyjechać wcześnie, zanim dolina zapełni się ludźmi. Fontaine-de-Vaucluse to niewielka miejscowość, której znaczenie daleko wykracza poza jej skalę: leży u stóp wapiennej ściany, spod której wypływa najwydajniejsze źródło we Francji, a jej historię współtworzyli poeta, biskupi z Cavaillon i pokolenia młynarzy. Bez tej wsi nie sposób zrozumieć ani L’Isle-sur-la-Sorgue, ani całego systemu wodnego tej części Prowansji.
Położenie i wyjątkowy charakter miejsca
Miejscowość leży u podnóża stromych wapiennych ścian masywu Vaucluse, w miejscu, gdzie wąska dolina zamyka się niemal pionową skałą. Zabudowa wsi rozwija się wzdłuż rzeki, na ograniczonej przestrzeni, co nadaje jej wyraźnie liniowy charakter.
To nie jest wieś „z widokiem” ani punkt panoramiczny – jej sens tkwi w relacji z wodą i skałą, a nie w rozległych perspektywach. Nawet nazwa jest opisem: Vaucluse pochodzi od łacińskiego vallis clausa, czyli zamkniętej doliny, a od niej wziął nazwę cały departament.
Woda wyznacza tu rytm roku. Zimą i wiosną Sorgue potrafi ryczeć jak górski potok, latem uspokaja się i odsłania wapienne ściany. Fontaine-de-Vaucluse jest więc miejscem dynamicznym, a nie statycznym zabytkiem przyrody – co sezon wygląda trochę inaczej.
Źródło Sorgue – sto lat poszukiwania dna
Na końcu wsi, pod ścianą wysoką na ponad dwieście metrów, wypływa Sorgue. To wywierzysko krasowe, w którym zbiera się woda z ogromnego obszaru płaskowyżów i gór, i jedno z najlepiej zbadanych źródeł na świecie – a mimo to wciąż niezmierzone do końca. Próby dotarcia do dna trwały ponad sto lat: od nurka w ciężkim skafandrze w XIX wieku, przez zespół Jacques’a-Yves’a Cousteau, po zdalnie sterowane roboty.
Historię tych zejść, opowieść o monetach wydobytych z głębiny i o tym, skąd naprawdę bierze się woda Sorgue, opisuje osobny artykuł o źródle Sorgue. Więcej danych hydrologicznych zebrano też w haśle encyklopedycznym o źródle.
Ze źródłem łączą się dwie miejscowe legendy: o nimfie i grajku, któremu pokazała siedem diamentów strzegących wody, oraz o smoku Coulobre, który miał mieszkać w głębinie. Obie opowiada artykuł legenda Petrarki.
Petrarka i wymiar literacki
Fontaine-de-Vaucluse zajmuje ważne miejsce w historii literatury europejskiej dzięki Petrarce. Swoją muzę, Laurę, poeta zobaczył po raz pierwszy 6 kwietnia 1327 roku w kościele w Awinionie. Kilka lat później, uciekając od zgiełku papieskiego dworu, osiadł właśnie tutaj, nad Sorgue, i założył w domu swoją bibliotekę.
W dolinie powstały „Africa”, łaciński epos o Scypionie, rozprawa „O życiu w samotności” i wiele innych pism; sam Petrarka twierdził, że niemal wszystkie mniejsze dzieła zrodziły się właśnie tu. Z Vaucluse wiąże się też wiele wierszy o Laurze, zebranych później w „Canzonierze” – dziele uznawanym za fundament europejskiej poezji miłosnej.
Laura zmarła w 1348 roku, najpewniej na dżumę, ale Petrarka pisał o niej aż do własnej śmierci – rzadki przykład żałoby, która stała się dożywotnim projektem literackim. Jego najbliższym przyjacielem w dolinie był biskup Cavaillon, Philippe de Cabassole, właściciel zamku nad wsią.
Dziś w miejscu domu poety stoi muzeum-biblioteka Petrarki, a sama dolina od wieków przyciąga pielgrzymów szukających tego samego natchnienia – wśród nich byli między innymi Stendhal i George Sand.
Od antyku do średniowiecza
Obszar Fontaine-de-Vaucluse był znany już w starożytności, kiedy źródło uznawano za miejsce o szczególnym znaczeniu – świadczą o tym monety wrzucane do wody przez setki lat. W średniowieczu wieś rozwijała się jako niewielka osada związana z młynarstwem i wykorzystaniem energii wodnej.
Bliskość źródła determinowała wszystko: położenie zabudowy, charakter rzemiosła i tempo rozwoju. Fontaine-de-Vaucluse nigdy nie było miastem – pozostało miejscem funkcyjnym, podporządkowanym naturalnemu zjawisku.
Młyny, papiernictwo i przemysł wodny
Energia Sorgue przez wieki napędzała młyny i papiernie. Młyny nad rzeką wzmiankowano już w 1034 roku, a w XVIII wieku we wsi pracowało do jedenastu papierni.
Jeden z młynów działa do dziś jako czynny młyn papierniczy i wciąż wytwarza papier czerpany ręcznie tą samą metodą co przed wiekami. Choć większość dawnych zakładów nie przetrwała w formie czynnej, ich obecność ukształtowała lokalną gospodarkę i powiązała wieś z ośrodkami takimi jak L’Isle-sur-la-Sorgue. To kolejny przykład miejsca, w którym woda była narzędziem pracy, a nie tylko elementem krajobrazu.
Spacer po Fontaine-de-Vaucluse
Fontaine-de-Vaucluse ma jedną oś i jest nią rzeka. Wieś ciągnie się wzdłuż Sorgue od wylotu doliny aż pod skałę, z której wypływa źródło, więc spacer prowadzi w jedną stronę i tą samą drogą wraca. Na tej krótkiej trasie mieści się blisko tysiąc lat historii: od romańskiego kościoła i ruin zamku biskupów, przez dom Petrarki, po młyny, które przez wieki żyły z wody.
Akwedukt Galas – brama doliny
Pierwszy znak, że dolina jest wyjątkowa, pojawia się jeszcze przed wsią. W poprzek doliny biegnie kamienny akwedukt Galas – trzynaście łuków zbudowanych w połowie XIX wieku dla kanału Carpentras, który do dziś niesie wodę do nawadniania pól. Z drogi widać go od dołu, a z jego korony rozciąga się widok na dolinę zamkniętą wapienną ścianą, pod którą bije źródło.
Plac Kolumny
Sercem wsi jest place de la Colonne. Kolumnę ustawiło tu Athénée de Vaucluse, towarzystwo uczonych z Awinionu, które 20 lipca 1804 roku uczciło pięćsetną rocznicę urodzin Petrarki. Pierwotnie stała przy samym źródle; po ćwierć wieku przeniesiono ją na plac i odsłonięto ponownie 20 listopada 1829 roku, podczas wizyty księżnej de Berry. Łacińska inskrypcja wciąż przypomina datę i fundatorów.
Na placu i przy moście przed merostwem widać ślady tego, z czego wieś żyła naprawdę. Leżą tu stare kamienie młyńskie, a woda Sorgue obraca koło łopatkowe.
Kościół Notre-Dame-et-Saint-Véran i smok Coulobre
Kilka kroków dalej stoi romański kościół Notre-Dame-et-Saint-Véran, wzniesiony przez mnichów z marsylskiego opactwa Saint-Victor w miejscu dawnego sanktuarium bóstwa wód. W murach przetrwały rzymska kolumna i głowica kolumny z dawnej świątyni, a w niewielkiej kaplicy przy apsydzie stoi sarkofag, który tradycja wiąże ze świętym Véranem, biskupem Cavaillon z VI wieku. Kościół jest zabytkiem od 1840 roku.
Przed wejściem współczesna rzeźba przedstawia świętego w walce ze smokiem. Według legendy w źródle mieszkała Coulobre, skrzydlata bestia, która terroryzowała dolinę, dopóki biskup jej nie przepędził. Smok uciekł w Alpy i padł w wiosce, która dziś nosi imię świętego – Saint-Véran. Ludowa wersja tej samej opowieści przypisuje zwycięstwo Petrarce, a umierający oddech potwora miał przypieczętować los Laury. Obie wersje żyją obok siebie, żadna nie wypiera drugiej. Naprzeciw kościoła, przy gospodzie, leży kolejny kamień młyński.
Dom Petrarki i ruiny zamku biskupów
Na lewym brzegu Sorgue, w osiemnastowiecznym domu postawionym w miejscu domu i ogrodu poety, mieści się muzeum-biblioteka Petrarki. Zbiory obejmują ryciny, rysunki i dawne wydania jego dzieł, a także część monet wydobytych ze źródła. Od strony biura turystycznego tunel w skale prowadzi do ogrodu Petrarki, cichego parku nad rzeką.
Spod muzeum zaczyna się podejście do ruin zamku biskupów Cavaillon. Zamek wzmiankowano w 1034 roku, a mury, które widać dziś, pochodzą z XIII wieku. To tu Petrarka odwiedzał Philippe’a de Cabassole. Ścieżka jest stroma, ale z góry widać całą wieś, dolinę i ścianę nad źródłem.
Ścieżka do źródła
Do źródła prowadzi ścieżka wzdłuż rzeki, między sklepami i warsztatami. Przy niej stoją muzeum historii Jean Garcin, poświęcone życiu pod okupacją i ruchowi oporu w Vaucluse, oraz kolekcja „Monde souterrain”, w której speleolog Norbert Casteret zgromadził nacieki i okazy z trzydziestu lat wypraw pod ziemię.
Kilkadziesiąt metrów dalej pracuje młyn papierniczy Vallis Clausa. Koło o czterdziestu ośmiu łopatkach porusza drewniane stępy, które rozbijają bawełniane i lniane szmaty na masę, a z niej czerpie się arkusze papieru tak, jak robiono to tu przed wiekami.
Ostatni odcinek prowadzi pod skałę Traou dou Couloubre, którą legenda wiąże z kryjówką smoka, i kończy się przed kratą postawioną z powodu obrywających się kamieni. Stąd widać wywierzysko, z którego wypływa Sorgue.
Fontaine-de-Vaucluse dzisiaj
Współczesna wieś pozostaje niewielka i skupiona na ochronie swojego naturalnego dziedzictwa. Ruch odwiedzających koncentruje się wokół źródła i doliny, jednak przestrzeń miejscowości zachowała czytelność i skalę.
Fontaine-de-Vaucluse to jedna z tych wiosek i miast Prowansji, które nie próbują być czymś innym, niż są – miejscem źródła, w sensie dosłownym i symbolicznym.
Jak zwiedzać Fontaine-de-Vaucluse
Wieś leży na końcu doliny, kilka kilometrów od L’Isle-sur-la-Sorgue, i najwygodniej dojechać do niej samochodem. Parkingi gminne znajdują się przy wjeździe; są płatne, a dalej wszystko zwiedza się pieszo. Sam spacer od parkingu do kraty przed źródłem zajmuje kilkanaście minut, a cała wizyta – z placem, kościołem, muzeum Petrarki i młynem – zwykle od dwóch do trzech godzin.
Teren nad rzeką i ścieżka do źródła są dostępne bez biletu. Muzea działają sezonowo, a najlepszą porą na przyjazd jest wczesny ranek albo późne popołudnie, kiedy wąska ścieżka nie jest jeszcze zatłoczona. Woda w źródle jest najwyższa od jesieni do wiosny; latem poziom znacznie spada.
Ostatni odcinek ścieżki pod skałą jest kamienisty, a podejście do ruin zamku strome, więc warto mieć wygodne buty. Wizytę łatwo połączyć z L’Isle-sur-la-Sorgue, a także z Gordes i wioskami Luberonu. Aktualny stan dostępu do samego źródła warto sprawdzić przed wyjazdem na stronie gminy Fontaine-de-Vaucluse.
Dojazd, parkingi, godziny muzeów i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Fontaine-de-Vaucluse – najczęstsze pytania
Gdzie leży Fontaine-de-Vaucluse?
W departamencie Vaucluse, na końcu zamkniętej doliny Sorgue, kilka kilometrów na wschód od L’Isle-sur-la-Sorgue i około 35 kilometrów od Awinionu.
Czy można podejść do samego źródła Sorgue?
Ścieżka wzdłuż rzeki prowadzi niemal pod skałę i kończy się kratą postawioną z powodu ryzyka obrywania się kamieni. Z tego miejsca widać wywierzysko, a ostatni odcinek pod samą ścianą jest zamknięty.
Co zobaczyć w Fontaine-de-Vaucluse poza źródłem?
Kolumnę Petrarki na placu, romański kościół Notre-Dame-et-Saint-Véran z sarkofagiem świętego, muzeum-bibliotekę Petrarki, czynny młyn papierniczy Vallis Clausa i ruiny zamku biskupów Cavaillon.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie Fontaine-de-Vaucluse?
Sam spacer do źródła i z powrotem to około godziny. Z muzeum Petrarki, młynem i podejściem do ruin zamku warto zarezerwować dwie–trzy godziny.
Petrarka zamierzał opuścić Vaucluse na zawsze już w 1353 roku, ale deszcz zatrzymał go w Cavaillon i poeta zawrócił nad Sorgue. Wyjechał wkrótce potem, a w Boże Narodzenie tego samego roku jego dom spłonął, podpalony przez rabusiów. Została dolina, którą narysował na marginesie Pliniusza – woda spod skały, kaplica na szczycie i samotność, której wciąż można tu szukać o świcie.