Wąwóz Verdon - Gorges du Verdon

Wąwóz Verdon — najgłębszy kanion Europy

Wąwóz Verdon nie imponuje tylko skalą. Jego historia łączy pierwsze przejście Édouarda-Alfreda Martela w 1905 roku, pionowe wapienne ściany i intensywnie turkusową wodę, która dziś prowadzi w stronę jeziora Sainte-Croix. To jeden z tych krajobrazów Prowansji, w których sama droga staje się częścią zwiedzania.

Wąwóz Verdon – kanion, który Martel przeszedł jako pierwszy

W sierpniu 1905 roku w Rougon, nad wejściem do kanionu, Édouard-Alfred Martel, ojciec nowoczesnej speleologii, spuścił na wodę lekkie składane łodzie. Przyjechał na zlecenie francuskiego ministerstwa rolnictwa, by prowadzić pomiary wód, ale postanowił dokonać tego, czego nikt wcześniej nie zrobił: przejść wąwóz Verdon od początku do końca. Drogę wskazywał mu Isidore Blanc, nauczyciel z Rougon, który zebrał do pomocy ludzi z okolicznych wsi. Łodzie rozbijały się na skałach, ekipa przedzierała się dalej brzegiem, aż po kilku dniach dotarła do wylotu kanionu w okolicy Galetas.

W południowej Francji, między Prowansją a Alpami, rzeka Verdon żłobi w wapiennym płaskowyżu szczelinę o długości 25 kilometrów. W najgłębszych miejscach kanion sięga 700 metrów głębokości. To Gorges du Verdon – wąwóz Verdon, największy kanion Europy, chroniony dziś w granicach Parku Naturalnego Regionalnego Verdon. Woda ma tu nieprawdopodobny, intensywnie szmaragdowy kolor. Pierwszy widok z drogi panoramicznej zwykle wywołuje u kierowców niekontrolowane westchnienie zachwytu. Ale wąwóz Verdon to coś więcej niż sama geologia. To miejsce, w którym lokalne legendy sąsiadują z nowoczesnymi tragediami, a pod taflą jeziora wciąż śpi cała, zatopiona wieś.

Skąd nazwa „Verdon” i geografia rzeki

Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od słowa „verdoyant” – zielony, zielonawy. Woda zawdzięcza swoją barwę wapiennym mikrocząsteczkom rozpuszczonym w niej z otaczających skał, a także drobnym algom. Niektórzy etymolodzy wskazują też na możliwy związek z celtyckim bóstwem wód, czczonym w regionie jeszcze przed przybyciem Rzymian – choć to jedna z mniej pewnych teorii. Sama rzeka liczy około 175 kilometrów długości. Wypływa wysoko w Alpach Prowansalskich, w pobliżu przełęczy Col d’Allos, na wysokości ponad 2200 metrów n.p.m. Wpada do rzeki Durance w pobliżu miejscowości Vinon-sur-Verdon. Sam wąwóz jest jednak tylko jego najsłynniejszym fragmentem – między miejscowością Castellane a mostem Pont du Galetas nad jeziorem Sainte-Croix.

Dwie strony kanionu

Wąwóz Verdon zwiedza się zwykle z dwóch stron, każdej z osobną trasą panoramiczną. Prawy, północny brzeg oferuje Route des Crêtes (D23) – pętlę o długości około 23-24 kilometrów wokół La Palud-sur-Verdon, liczącą czternaście oficjalnie oznaczonych punktów widokowych. Część trasy, między Jas d’Aire a Chalet de la Maline, jest jednokierunkowa, więc całą pętlę najlepiej pokonywać zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Osobno, ale w tej samej okolicy, warto zajrzeć do Point Sublime przy wiosce Rougon – to punkt widokowy leżący poza samą pętlą Route des Crêtes, dostępny inną drogą (D952), skąd rozciąga się słynny widok na wejście do kanionu przy tzw. Couloir Samson.

Lewy, południowy brzeg to Corniche Sublime – trasa wzdłuż drogi D71, otwarta dla kierowców w 1947 roku. Prowadzi od wioski Aiguines aż do punktu widokowego Balcons de la Mescla, gdzie wąwóz Verdon łączy się z rzeką Artuby. Po drodze mija się między innymi Cirque de Vaumale z jednym z najpiękniejszych bukowych lasów departamentu Var, oraz most Pont de l’Artuby, zawieszony 180 metrów nad korytem rzeki – dziś popularne miejsce skoków na bungee. Najpiękniejsze zdjęcie łączące kanion z jeziorem robi się zwykle przy moście Pont du Galetas, na granicy obu odcinków trasy.

Sentier Blanc-Martel – legendarny szlak przez dno kanionu

Dla pieszych najsłynniejszą trasą jest Sentier Blanc-Martel – szesnastokilometrowy szlak prowadzący dnem wąwozu, między schroniskiem Chalet de la Maline a Point Sublime. Nazwa szlaku upamiętnia dwóch ludzi naraz. Édouard-Alfred Martel, ojciec nowoczesnej speleologii, poprowadził w sierpniu 1905 roku pierwszą pełną, udokumentowaną eksplorację kanionu – czterodniową wyprawę na kruchych, płóciennych łódkach, przez teren uznawany dotąd za „terra incognita”, niemożliwy do przebycia. Przewodnikiem tej wyprawy był Isidore Blanc, wiejski nauczyciel z pobliskiego Rougon. To właśnie na jego cześć szlak, pierwotnie nazwany po prostu „Sentier Martel” w 1930 roku (sam szlak wytyczono w 1928), przemianowano w 2005 roku na „Sentier Blanc-Martel”. Dziś Sentier Blanc-Martel liczony jest do najpiękniejszych, choć wymagających tras pieszych całej Francji.

Po drodze trzeba pokonać kilka tuneli wykutych w skale, w tym jeden liczący ponad kilometr długości, oraz strome, metalowe schody na przełęczy Brèche Imbert – 252 stopnie w dół. Przejście zajmuje zwykle około sześciu do siedmiu godzin. To nie jest pętla – trasa kończy się w innym miejscu niż zaczyna, więc potrzebny jest transport powrotny, najwygodniej sezonowym busem kursującym między obiema końcówkami szlaku. Warto zabrać ze sobą latarkę czołową na tunele oraz ciepłą odzież – nawet latem, w cieniu dna wąwozu, temperatura bywa zaskakująco niska.

Kajaki, wspinaczka i inne aktywności

Popularny jest spływ kajakowy od mostu Galetas w głąb wąwozu. Trasa liczy około trzech kilometrów w jedną stronę i pozwala wpłynąć głęboko między pionowe ściany kanionu. Dla wspinaczy wąwóz Verdon to jedno z najsłynniejszych miejsc na świecie. Zarejestrowano tu ponad tysiąc pięćset dróg wspinaczkowych, o poziomie trudności od łatwych, dostępnych dla początkujących, po ekstremalnie wymagające. Mniej doświadczeni mogą zamiast tego wybrać spływ pontonowy (rafting) organizowany od strony Castellane – dawkę adrenaliny bez konieczności posiadania specjalistycznych umiejętności. Nad kanionem regularnie krążą też sępy płowe – gatunek skutecznie reintrodukowany w tym regionie w latach 90. XX wieku, po tym jak wcześniej całkowicie zniknął z okolicy.

Demon wody, który straszył doliny

W prowansalskim i oksytańskim folklorze od wieków krąży postać zwana Drac – wodny demon, opisywany zwykle jako uskrzydlona, amfibiczna istota o ciele gada i głowie młodzieńca. Frédéric Mistral opisywał go właśnie w ten sposób w swoim wielkim słowniku Lou Tresor dóu Felibrige. Drac przypisywany bywa wielu rzekom regionu, nie tylko Verdonowi – podobne postaci pojawiają się w opowieściach znad Rodanu, w okolicach Beaucaire, a nawet w nazwie pobliskiej miejscowości Vinon-sur-Verdon, gdzie do dziś stoją rzeźby przedstawiające tę istotę.

Miejscowa tradycja w okolicach Aiguines mówi konkretnie o smoku zamieszkującym jaskinię wysoko nad rzeką, pokonanym podobno przez świętego mnicha, który miał zamienić bestię w skałę. Ta wersja nie ma jednak tak bogatej dokumentacji jak znacznie lepiej znane legendy o Tarasque z Tarasconu czy Coulobre znad źródła Sorgue i można ją traktować jako jeden z lokalnych wariantów szerszej tradycji o wodnych demonach.

Les Salles-sur-Verdon – wioska, która utonęła

To już historia z zupełnie innej epoki, choć równie dramatyczna jak legendy. W latach 60. i 70. XX wieku Francja intensywnie potrzebowała wody i prądu. Rząd zatwierdził budowę zapory Sainte-Croix na Verdonie. Zbiornik zalewowy miał objąć docelowo około 22 kilometry kwadratowe doliny – w tym całą, liczącą około 250 mieszkańców wioskę Les Salles-sur-Verdon. Mieszkańcy walczyli o ocalenie swojego domu, ale ostatecznie przegrali z decyzją administracji państwowej. Wywłaszczenia formalnie zatwierdzono w 1971 roku. Symboliczny, tragiczny koniec nastąpił 4 marca 1974 roku, gdy ostatnie, wciąż stojące domy wysadzono dynamitem, by ich ruiny nie wystawały spod przyszłej tafli wody. Mieszkańców przesiedlono do nowo zbudowanej wioski o tej samej nazwie, wzniesionej na wzgórzu nad brzegiem powstającego jeziora.

Co ciekawe, miejscowego kościoła nie wysadzono razem z resztą zabudowy – rozebrano go starannie, kamień po kamieniu, z nadzieją na odbudowę w nowej lokalizacji. Les Salles-sur-Verdon nie było zresztą jedynym takim przypadkiem we Francji XX wieku – podobny los, choć w innych okolicznościach, spotkał między innymi wioskę Tignes w Alpach, zatopioną pod zbiornikiem wodnym już w latach 50. Stare Les Salles spoczywa dziś, według różnych źródeł, na głębokości między trzydziestoma a kilkudziesięcioma metrami, w zależności od dokładnego miejsca w dawnej wiosce. Nurkowie techniczni wciąż tam schodzą, opisując zachowane fragmenty bruku i kamienne fundamenty dawnych domów.

Jezioro Sainte-Croix i okoliczne wioski

Samo jezioro Sainte-Croix, które powstało w wyniku tej operacji, ma dziś około dziesięciu kilometrów długości. To jedno z najpiękniejszych miejsc całej Prowansji. Krajobraz bywa porównywany do karaibskiego – turkusowa woda, biały wapień, lasy sosen. Na wodę można wypożyczyć kajaki, niewielkie łódki elektryczne i rowery wodne. Z północnego końca jeziora, na stromym zboczu góry, wisi malownicza wioska Moustiers-Sainte-Marie – jedna z oficjalnych „Najpiękniejszych Wiosek Francji”, słynna z produkcji fajansu i z pozłacanej gwiazdy zawieszonej na łańcuchu wysoko między dwiema skalnymi ścianami. Inne warte odwiedzenia miejscowości to Aiguines, punkt wyjścia na Corniche Sublime, oraz Castellane od strony wschodniej – obie służą jako naturalne bazy wypadowe dla zwiedzających kanion.

Jak zwiedzać wąwóz Verdon

Wąwóz Verdon nie ma kasy ani bramy – to rozległy obszar przyrodniczy, dostępny o każdej porze i bez opłat. Zwiedza się go przede wszystkim z drogi, zatrzymując się przy kolejnych punktach widokowych Route des Crêtes na północnym brzegu i Corniche Sublime na południowym, a pieszo – na szlakach schodzących ku rzece. Sama pętla Route des Crêtes z postojami zajmuje od półtorej do trzech godzin, a objazd obu brzegów wypełnia cały dzień.

Do wąwozu Verdon najlepiej dojechać samochodem – to około półtorej godziny jazdy z Aix-en-Provence albo z Cannes. Najwygodniejsze bazy wypadowe to Moustiers-Sainte-Marie od strony północnej lub Castellane od strony wschodniej. Komunikacja publiczna jest tu skromna, a drogi nad kanionem są wąskie, kręte i miejscami pozbawione barierek, dlatego kierowca powinien czuć się pewnie na górskich trasach.

Część Route des Crêtes jest jednokierunkowa, a zimą środkowy odcinek pętli zostaje zamknięty – wtedy do części punktów widokowych dojeżdża się z La Palud-sur-Verdon i wraca tą samą drogą. Na trasie obowiązuje też ograniczenie wysokości pojazdów, o którym powinni pamiętać kierowcy kamperów. Przy większości punktów widokowych można zatrzymać się bezpłatnie w przydrożnych zatoczkach, natomiast parking przy Point Sublime jest w sezonie płatny.

Najlepszą porą na wizytę jest okres od maja do czerwca lub od września do października. W lipcu i sierpniu trasa Route des Crêtes bywa mocno zakorkowana, parkingi przy najpopularniejszych punktach zapełniają się przed południem, a okoliczne kempingi są zarezerwowane z wielomiesięcznym wyprzedzeniem. Kto planuje przejście szlaku Sentier Blanc-Martel, powinien z góry zarezerwować miejsce w sezonowym busie, który kursuje między oboma końcami trasy.

Warto pamiętać, że woda w Verdonie jest lodowata nawet w środku lata, bo pochodzi w dużej mierze z alpejskich roztopów. Świetnie orzeźwia, ale nie sprzyja dłuższemu pływaniu, a w samym kanionie kąpiel bywa niebezpieczna ze względu na nagłe zrzuty wody z zapór. Wąwóz Verdon warto połączyć w jednej podróży z Plateau de Valensole, słynącym z pól lawendowych kwitnących w lipcu, oraz z rzymskimi ruinami w Riez.

Dojazd, parking i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.

Wąwóz Verdon – najczęstsze pytania

Czy trasę Sentier Blanc-Martel może przejść każdy?
Nie do końca – szlak wymaga dobrej kondycji, nie poleca się go dzieciom poniżej ósmego roku życia, a psy nie są dopuszczone. Kilka odcinków, zwłaszcza schody na Brèche Imbert i przejścia przez tunele, wymaga pewności siebie i braku lęku wysokości.

Którą stronę kanionu warto zobaczyć, jeśli na zwiedzanie jest tylko jeden dzień?
Przy wyborze jednej trasy lepiej postawić na Route des Crêtes, która oferuje więcej punktów widokowych na krótszym dystansie, ale połączenie obu tras w formie objazdu samochodowego, z początkiem przy Pont du Galetas, pozwala zobaczyć kanion z obu perspektyw w ciągu jednego, długiego dnia.

Czy da się zwiedzić zarówno kanion, jak i jezioro Sainte-Croix tego samego dnia?
Tak, oba miejsca sąsiadują ze sobą bezpośrednio – most Pont du Galetas stanowi naturalną granicę między wąwozem a jeziorem, więc łatwo połączyć zwiedzanie kanionu z popołudniowym relaksem nad wodą.

W sierpniu 1905 roku Martel i Isidore Blanc przedzierali się dnem wąwozu na kruchych łodziach, z pomocą ludzi z Rougon. Dziś ich nazwiska nosi szlak na dnie kanionu, a wąwóz Verdon pozostaje miejscem, w którym natura, mit i nowoczesność krzyżują się dosłownie w jednym kadrze. Stoi się nad turkusową wodą, pod skałą, w której – jak głosi legenda – spał kiedyś smok, na grobli, pod którą wciąż leżą fundamenty zatopionej wioski.

Informacje praktyczne
Gorges du Verdon (Grand Canyon du Verdon)
kanion rzeki Verdon między Castellane a jeziorem Sainte-Croix (Pont du Galetas), na granicy departamentów Alpes-de-Haute-Provence i Var
Godziny otwarcia
Otwarte:
cały rok, o każdej porze
Godziny:
Uwagi:
środkowy odcinek Route des Crêtes (od Belvédère du Pas de Baou do Chalet de la Maline) zamknięty od czwartego piątku listopada do czwartego piątku marca
bus (navette) do szlaku Blanc-Martel kursuje od kwietnia do początku listopada – w wakacje codziennie, wiosną i jesienią w weekendy i święta
Wstęp i ceny
Bilet normalny:
wstęp wolny
Parking:
przy punktach widokowych Route des Crêtes i Corniche Sublime – zatoczki, bezpłatne; Point Sublime (Rougon) – od końca kwietnia do końca września płatny (do 15 min bezpłatnie, 1,50 € za 30 min), poza sezonem bezpłatny; La Palud-sur-Verdon (odjazd busa na szlak Blanc-Martel) – bezpłatny
Rezerwacja:
niepotrzebna; bus na szlak Blanc-Martel – obowiązkowa, online (navette.parcduverdon.fr)
Uwagi:
bus na szlak Blanc-Martel w obie strony: 8,50 € (dorośli), 5,50 € (dzieci)
Zwiedzanie
Zwiedzanie samodzielne:
tak – samochodem od punktu widokowego do punktu widokowego oraz pieszo
Trasy:
Route des Crêtes (D23) – pętla ok. 24 km z La Palud-sur-Verdon, 14 punktów widokowych, zgodnie z ruchem wskazówek zegara; Corniche Sublime (D71) – z Aiguines do Balcons de la Mescla; Point Sublime (D952, Rougon); Sentier Blanc-Martel – ok. 16 km w jedną stronę, ok. 6 godzin, z Chalet de la Maline do Point Sublime
Pokazy, warsztaty, aktywności:
kajaki, łodzie elektryczne i rowery wodne od Pont du Galetas; rafting z Castellane; wspinaczka
Czas zwiedzania:
Route des Crêtes 1,5–3 godziny; objazd obu brzegów – cały dzień
Dojazd
Samochodem:
ok. 1,5 godziny z Aix-en-Provence lub z Cannes; bazy wypadowe: Moustiers-Sainte-Marie, La Palud-sur-Verdon, Aiguines, Castellane
Komunikacja publiczna:
bardzo ograniczona; w sezonie autobus regionalny Riez – Castellane przez La Palud-sur-Verdon, skomunikowany z busem na szlak Blanc-Martel
Parkingi:
przy punktach widokowych Route des Crêtes i Corniche Sublime – zatoczki, bezpłatne; Point Sublime (Rougon) – od końca kwietnia do końca września płatny (do 15 min bezpłatnie, 1,50 € za 30 min), poza sezonem bezpłatny; La Palud-sur-Verdon (odjazd busa na szlak Blanc-Martel) – bezpłatny
Ograniczenia ruchu:
Route des Crêtes – odcinek Jas d’Aire – Chalet de la Maline jednokierunkowy, zimą środkowa część pętli zamknięta; ograniczenie wysokości pojazdów: 3,6 m przy krawędziach jezdni, 4,3 m pośrodku
Uwagi:
drogi wąskie i kręte, miejscami bez barierek; w lipcu i sierpniu korki i zapełnione parkingi
Na miejscu
Wózki, dzieci i dostępność:
punkty widokowe przy drogach w większości łatwo dostępne; szlak Blanc-Martel niezalecany dzieciom poniżej 8 lat – metalowe schody i tunele
Psy:
przy punktach widokowych tak; na szlaku Blanc-Martel nie
Toalety:
na szlaku Blanc-Martel tylko suche toalety przy Chalet de la Maline
Ograniczenia:
na szlaku Blanc-Martel kąpiel zabroniona
Wskazówki:
na Blanc-Martel latarka czołowa (tunele ok. 100 m i 670 m), co najmniej 3 l wody na osobę, buty z dobrą podeszwą; latem przyjeżdżać rano