Chateau d'If

Chateau d’If

Château d’If jest jednym z rzadkich miejsc, gdzie fikcja literacka niemal przykryła prawdziwą historię. Alexandre Dumas osadził tu Edmonda Dantèsa, choć jego cela nigdy nie istniała — za to przez trzy stulecia twierdza naprawdę pełniła funkcję więzienia, a po sukcesie „Hrabiego Monte Christo” zaczęto nawet wskazywać turystom „celę” bohatera.

Château d’If – więzienie, które istnieje głównie dzięki powieści

Alexandre Dumas odwiedził Château d’If w 1834 roku. Twierdza na małej, skalistej wyspie u wejścia do marsylskiego portu robiła wrażenie: pionowe mury opadające prosto do morza, brak jakiejkolwiek drogi ucieczki, historia prawdziwych więźniów osadzonych tu przez trzy stulecia.

Dumas wrócił do Paryża i napisał „Hrabiego Monte Christo” – powieść, w której fikcyjny Edmond Dantès spędza w lochach Château d’If czternaście lat, po czym ucieka ukryty w worku na zwłoki.

Kiedy po publikacji książki turyści zaczęli masowo przyjeżdżać na wyspę i pytać o celę Dantèsa, strażnicy stanęli przed problemem. Celi nie było. Bohater był fikcyjny. Ale turystów przybywało coraz więcej, i wszyscy pytali o to samo.

Rozwiązanie było proste: wybrali jedną z cel i ją oznaczyli.

Cela, którą stworzył popyt

Do dziś w Château d’If można zobaczyć „celę Edmonda Dantèsa” – z tabliczką, z otworem w ścianie prowadzącym do sąsiedniej, opisanej jako „cela księdza Farii”, fikcyjnego współwięźnia, który nauczył Dantèsa wszystkiego i przekazał mu tajemnicę skarbu.

Otwór jest autentyczny – więźniowie naprawdę drążyli przejścia między celami przez lata mozolnej pracy. Tylko konkretne przypisanie do bohaterów powieści jest zmyślone.

Co ciekawe, opat Faria nie jest postacią całkowicie wymyśloną. Istniał naprawdę – José Custódio de Faria, portugalski ksiądz i hipnotyzer, którym Dumas najwyraźniej się zainspirował. Jego rzeczywisty pobyt w Château d’If pozostaje jednak historycznie sporny, bez jednoznacznego potwierdzenia w dokumentach więziennych.

Dziś nikt się tym rozróżnieniem szczególnie nie przejmuje. Kolejki do „celi Dantèsa” bywają długie, a turystyczna fikcja wżarła się w historię twierdzy na tyle głęboko, że oddzielanie jednej od drugiej wymagałoby tłumaczenia, którego niewielu odwiedzających chce słuchać.

Prawdziwi więźniowie

Château d’If zbudowano między 1524 a 1531 rokiem na rozkaz Franciszka I jako twierdzę obronną – nie więzienie. Szybko okazało się jednak, że wyspa to idealne miejsce do izolowania ludzi, których korona wolała mieć z dala od stałego lądu.

Sam pomysł budowy narodził się już w 1516 roku, gdy Franciszek I odwiedził wyspę osobiście i dostrzegł jej strategiczne znaczenie dla obrony wejścia do portu marsylskiego. Pierwszym więźniem twierdzy był podobno rycerz Anselme, osadzony tu już w 1580 roku, wkrótce po tym, jak zamek zaczął pełnić funkcję karną.

Twierdza nigdy nie została zdobyta w boju – jej wartość militarna miała charakter głównie odstraszający. Funkcję więzienną zaczęła pełnić już w połowie XVI wieku, wkrótce po ukończeniu budowy.

Po odwołaniu edyktu nantejskiego w 1685 roku przez zamek przewinęło się ponad trzy i pół tysiąca hugenotów. Większości nie trzymano tu długo – byli przetrzymywani w prowizorycznych, przepełnionych, pozbawionych okien lochach, zanim trafiali dalej, na galery królewskie, gdzie niewielu przeżywało wyznaczoną karę.

Honoré Gabriel Riqueti, hrabia Mirabeau, późniejszy trybun Rewolucji Francuskiej, trafił tu w 1774 roku na mocy królewskiego rozkazu uwięzienia (lettre de cachet), wystaranego przez własnego ojca, chcącego w ten sposób „sprowadzić syna na dobrą drogę”. Mirabeau spędził uwięzienie stosunkowo wygodnie, w płatnej celi na wyższym piętrze, prowadząc bogate życie towarzyskie mimo formalnej niewoli.

Wbrew powszechnemu, trwałemu przekonaniu, markiz de Sade nigdy nie był więźniem Château d’If – to kolejny mit, który mocno zakorzenił się w popularnej wyobraźni, choć nie znajduje potwierdzenia w źródłach historycznych.

Twierdza służyła jako więzienie państwowe aż do 1890 roku, kiedy oficjalnie otworzono ją dla zwiedzających. Przez ponad trzy stulecia przewinęły się przez nią setki ludzi – i niemal nikt stąd nie uciekł. Morze po ciemku, ze spętanymi rękami, wśród ostrych skał, to zupełnie inna sprawa niż w powieściowej fikcji.

Cele za pieniądze i cele na śmierć

Sama budowla to kwadratowa konstrukcja o boku dwudziestu ośmiu metrów, licząca trzy kondygnacje i flankowana trzema basztami: Saint-Christophe od strony północno-zachodniej, najwyższą z całej trójki, oraz Saint-Jaume i Maugovert po przeciwnej stronie.

Warunki więzienne zależały brutalnie od zasobności portfela. Cele na parterze, wilgotne i pozbawione okien, dawały osadzonym średnią długość życia zaledwie dziewięciu miesięcy. Ci, których było stać, mogli za dodatkową opłatą wynająć przestronniejszą celę na pierwszym piętrze, zwaną „pistolą” – z oknem i kominkiem, znacznie zwiększającą szanse na przeżycie.

Wśród więźniów politycznych szczególne miejsce zajmuje Gaston Crémieux, przywódca marsylskiej Komuny z 1871 roku, przetrzymywany przez pewien czas w twierdzy, a później rozstrzelany w ogrodach Pharo w Marsylii w wieku zaledwie trzydziestu pięciu lat. Jego śmierć opłakiwali później tacy pisarze i działacze jak Victor Hugo i Louise Michel. Po rewolucji 1848 roku przez celę więzienną przewinęło się stu dwudziestu więźniów politycznych, a po zamachu stanu Napoleona III w 1851 roku – trzystu czterech, oczekujących na deportację do Algierii lub Gujany.

Widok, który rekompensuje wszystko

Rejs z marsylskiego portu trwa około dwudziestu minut. Château d’If jest niewielką, skalistą wysepką – całą niemal zajmuje sama twierdza.

Po wejściu na mury roztacza się widok na zatokę marsylską, sąsiednie wyspy archipelagu Frioul, sylwetkę miasta w tle i, przy dobrej pogodzie, odległy zarys Alp na horyzoncie.

To jeden z tych widoków, które przypominają, jak bardzo Marsylia jest miastem morskim. Z lądu wygląda jak ogromna miejska masa. Z wody, z odległości niespełna dwóch kilometrów, widać ją jako to, czym naprawdę jest: port na skalistym wybrzeżu, otwarty na południe, z wyspą-strażnikiem u wejścia.

Marsylia – miasto obok

Château d’If to idealna okazja, by spędzić dzień w Marsylii – mieście, które wielu turystów omija w drodze do Prowansji, tracąc przy tym jedno z najbardziej autentycznych miejsc w całej Francji.

Stary port (Vieux-Port), targ rybny o świcie, Basilique Notre-Dame-de-la-Garde na wzgórzu z widokiem na całe miasto, MuCEM – muzeum cywilizacji Europy i Morza Śródziemnego w spektakularnym, nowoczesnym budynku przy porcie, Cosquer Méditerranée – rekonstrukcja podwodnej groty z malowidłami paleolitycznymi i bouillabaisse, marsylska zupa rybna, o której jedynej słusznej recepturze miejscowi kłócą się od pokoleń.

Jak zwiedzać Château d’If

Château d’If jest otwarty przez cały rok – od wiosny do jesieni codziennie, a zimą od wtorku do niedzieli. Na wyspę dociera się wyłącznie statkiem z Vieux-Port w Marsylii. Rejs trwa około dwudziestu minut w każdą stronę, a bilety można kupić online lub w kasie przy nabrzeżu.

Przy wzburzonym morzu statki nie wypływają, a twierdza pozostaje wtedy zamknięta, dlatego przed wyjazdem warto sprawdzić prognozę i komunikaty przewoźnika. Rozkład rejsów zmienia się w ciągu roku, a ostatni statek wraca z wyspy po południu, więc godzinę powrotu najlepiej ustalić jeszcze przed wypłynięciem.

Przeprawa i wstęp do twierdzy to dwa osobne bilety, przy czym rejs kosztuje wyraźnie więcej niż samo zwiedzanie. Bilet do zamku obejmuje wszystkie dostępne poziomy oraz wejście na mury obronne, a niepełnoletni i młodzi obywatele Unii Europejskiej wchodzą bezpłatnie. Zarówno rejs, jak i wstęp są wliczone w kartę City Pass Marseille.

Najlepszą porą na wizytę pozostaje okres od kwietnia do października. Zimą promy kursują rzadziej i są bardziej zależne od pogody – morze wokół wyspy potrafi być wtedy dość wzburzone. Licząc rejs w obie strony i zwiedzanie, trzeba zarezerwować na wycieczkę dwie do trzech godzin.

Wyspa nie jest przystosowana dla osób o ograniczonej mobilności – w twierdzy jest wiele schodów, a teren wokół jest nierówny. Z walizkami i dużymi plecakami nie wejdzie się do zamku, a na wyspie nie ma przechowalni bagażu, więc kto przyjeżdża prosto z dworca, powinien wcześniej zostawić bagaż w mieście.

Château d’If świetnie łączy się w jednodniowej wycieczce z Cassis, oddalonym o 23 kilometry od Marsylii, oraz z okolicznymi calanques.

Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.

Château d’If – najczęstsze pytania

Czy Edmond Dantès naprawdę siedział w Château d’If?
Nie, to postać w pełni fikcyjna, stworzona przez Alexandre’a Dumas. „Cela Dantèsa” pokazywana turystom została wybrana i oznaczona dopiero po ogromnej popularności powieści.

Czy markiz de Sade był więźniem tej twierdzy?
Nie, mimo powszechnego przekonania. To jeden z trwałych mitów narosłych wokół Château d’If, niemający potwierdzenia w źródłach historycznych.

Ile trwa cała wycieczka na wyspę?
Licząc rejs w obie strony i samo zwiedzanie twierdzy, warto zarezerwować sobie od dwóch do trzech godzin.

Edmond Dantès nigdy tu nie siedział. Ale gdy stoi się w tej małej, kamiennej celi i patrzy przez kraty na błękitną wodę, na białe wyspy Frioul i na daleki brzeg Marsylii, łatwo zrozumieć, dlaczego Dumas wybrał właśnie to miejsce – i dlaczego strażnicy nigdy nie mieli serca powiedzieć turystom całej prawdy.

Informacje praktyczne
Château d’If
Île d’If, 13007 Marseille
Godziny otwarcia
Otwarte:
cały rok (oprócz 1.01, 1.05 i 25.12):
• kwiecień – 27 września: codziennie
• 28 września – marzec: od wtorku do niedzieli
Godziny:
• kwiecień – 27 września: codziennie 10.00–18.00
• 28 września – marzec: 10.00–17.00
Uwagi:
zamknięte przy złej pogodzie, gdy statki nie kursują
zwiedzanie zależy od rozkładu statków – ostatni rejs powrotny z wyspy po południu
Wstęp i ceny
Bilet normalny:
7 € (twierdza; rejs osobno)
Bilety ulgowe:
5,50 € lub 4 € (w ramach umów partnerskich, m.in. z SNCF)
0 € (poniżej 18 lat, obywatele UE i stali rezydenci 18–25 lat, osoby z niepełnosprawnością i opiekunowie, osoby bezrobotne, nauczyciele z Pass Éducation)
Bilety łączone i karty:
City Pass Marseille (rejs i wstęp)
Parking:
płatne parkingi podziemne przy Vieux-Port
Rezerwacja:
niepotrzebna; bilety do twierdzy także online (tickets.monuments-nationaux.fr), na statek – online lub w kasie przy Vieux-Port
Uwagi:
rejs Le Bateau Frioul If (RTM) w obie strony: 17,70 € (jedna wyspa), 26 € (If i Frioul); bilet rodzinny (co najmniej 4 osoby, w tym dziecko 4–12 lat) 8,30 € za osobę; dzieci poniżej 4 lat bezpłatnie; wstęp do twierdzy wolny w pierwszą niedzielę miesiąca od listopada do marca
Zwiedzanie
Zwiedzanie samodzielne:
tak; plan zwiedzania w 10 językach (bez polskiego)
krótkie wprowadzenie historyczne (ok. 30 min) o 11.00, 14.30 i 15.45, jeśli pozwala na to obsada; zwiedzanie rodzinne (dzieci od 3 lat): 9 € dorośli, 4 € dzieci
Pokazy, warsztaty, aktywności:
zeszyt z zadaniami dla dzieci (2 €)
Czas zwiedzania:
z rejsem w obie strony 2–3 godziny
Dojazd
Samochodem:
do centrum Marsylii, parking przy Vieux-Port, dalej statkiem
Komunikacja publiczna:
statek z Vieux-Port – Le Bateau Frioul If (RTM, cały rok, Gare Maritime, 1 quai de la Fraternité) lub Calanques If (od 8 lutego do 11 listopada, róg quai du Port i quai des Belges); rejs ok. 20 min; do Vieux-Port metro M1, tramwaje T2 i T3
Parkingi:
płatne parkingi podziemne przy Vieux-Port
Uwagi:
przy złej pogodzie rejsy i zwiedzanie są odwoływane
Na miejscu
Wózki, dzieci i dostępność:
niedostępne dla osób o ograniczonej mobilności – liczne schody, nierówny teren
Psy:
nie (poza psami asystującymi)
Toalety:
tak; punkt z wodą pitną
Ograniczenia:
walizki i duże plecaki zabronione, na wyspie brak przechowalni bagażu; zakaz palenia na całym terenie; zakaz kąpieli