Awinion i siedmiu papieży – jak zmienili miasto i Europę

Awinion i siedmiu papieży

Awinion i siedmiu papieży to historia, która w ciągu niespełna siedemdziesięciu lat zmieniła prowansalskie miasto w jedno z najważniejszych centrów politycznych, religijnych i artystycznych średniowiecznej Europy. W marcu 1309 roku przybył tu Klemens V. Gdy Grzegorz XI opuścił Awinion i na początku 1377 roku wrócił do Rzymu, miasto miało już monumentalny Pałac Papieski, nowe mury, rezydencje kardynałów, klasztory i sieć instytucji obsługujących centralną administrację Kościoła.

Nie był to jednak prosty przypadek „przeniesienia Watykanu do Prowansji”. W 1309 roku Awinion nie należał jeszcze do papieża, a Klemens V nie osiadł tu na stałe w od razu przygotowanej rezydencji. Przebywał w mieście okresowo i mieszkał w klasztorze dominikanów. Dopiero Jan XXII uczynił Awinion trwałym centrum papieskiej administracji, Benedykt XII rozpoczął budowę wielkiego pałacu, a Klemens VI nadał dworowi niezwykły rozmach i w 1348 roku kupił samo miasto od Joanny I, królowej Neapolu i hrabiny Prowansji.

Historia Awinionu i siedmiu papieży pozwala więc zobaczyć coś więcej niż dzieje kolejnych pontyfikatów. Pokazuje, jak polityka potrafi w jednym pokoleniu przeobrazić miasto, przyciągnąć tysiące nowych mieszkańców, bankierów, kupców, artystów i duchownych oraz pozostawić krajobraz, który do dziś definiuje Awinion.

Dlaczego papieże trafili właśnie do Awinionu?

Początek XIV wieku nie był spokojnym okresem dla papiestwa. Spór papieża Bonifacego VIII z królem Francji Filipem IV Pięknym ujawnił, jak silnie polityka europejskich monarchii wpływa na Kościół. Po śmierci Bonifacego i krótkim pontyfikacie Benedykta XI w 1305 roku wybrano Francuza Bertranda de Got, arcybiskupa Bordeaux, który przyjął imię Klemensa V.

Oficjalne materiały Palais des Papes podkreślają, że za decyzją o pobycie we Francji i przybyciu do Awinionu stały przede wszystkim przyczyny polityczne. W Italii sytuacja była niestabilna, a Klemens V musiał zajmować się sprawami, które wiązały go z Francją, w tym konfliktem Filipa IV z papiestwem oraz sprawą templariuszy. Zbliżał się również sobór w Vienne, zwołany na lata 1311–1312.

Awinion miał przy tym bardzo korzystne położenie. Leżał nad Rodanem, jedną z najważniejszych arterii komunikacyjnych południowej Europy, na trasach łączących Francję, Italię i świat śródziemnomorski. Tuż obok znajdował się Comtat Venaissin, pozostający własnością Kościoła od 1274 roku.

Szerszy kontekst tej niezwykłej mapy politycznej opisuje artykuł Prowansja papieska – Awinion, Comtat Venaissin i Enklawa Papieży.

1309 – Klemens V przybywa do Awinionu

9 marca 1309 roku Klemens V zatrzymał się w Awinionie. Avignon Tourisme traktuje tę datę jako początek wielkiego okresu prosperity miasta. Nie należy jednak wyobrażać sobie, że papież wkroczył wtedy do gotowej papieskiej stolicy.

Klemens przebywał w Awinionie tylko okresowo. Palais des Papes podaje, że mieszkał w klasztorze dominikanów. Jego dwór nadal był w dużej mierze ruchomy, a sam papież podróżował pomiędzy różnymi miejscami południowej Francji.

To dopiero perspektywa czasu sprawiła, że rok 1309 stał się symbolicznym początkiem tzw. papiestwa awiniońskiego. W chwili przyjazdu Klemensa nie było jeszcze pewne, że kolejni papieże pozostaną nad Rodanem przez następne dziesięciolecia.

Awinion nie był jeszcze miastem papieskim

To jedno z najważniejszych rozróżnień w całej historii. Gdy Klemens V przyjechał do Awinionu, miasto nie było własnością Stolicy Apostolskiej. Należało do władców z dynastii andegaweńskiej, związanych z hrabstwem Prowansji i Królestwem Neapolu.

Papież posiadał natomiast sąsiedni Comtat Venaissin. Awinion pozostawał więc dogodną rezydencją w bezpośrednim sąsiedztwie ziem papieskich, ale formalnie miał innego właściciela.

Sytuacja zmieniła się dopiero w 1348 roku, kiedy Klemens VI kupił miasto od Joanny I, królowej Neapolu i hrabiny Prowansji. Od tego momentu Awinion stał się także świecką własnością papieża.

Awinion i siedmiu papieży – kto tu rezydował?

Podstawowy okres awinioński obejmuje siedmiu papieży. Byli to:

  • Klemens V – pontyfikat 1305–1314, w Awinionie od 1309 roku okresowo;
  • Jan XXII – 1316–1334;
  • Benedykt XII – 1334–1342;
  • Klemens VI – 1342–1352;
  • Innocenty VI – 1352–1362;
  • Urban V – 1362–1370;
  • Grzegorz XI – 1370–1378, który wrócił do Rzymu na początku 1377 roku.

Wszyscy byli Francuzami. Dopiero późniejsza Wielka Schizma Zachodnia sprawiła, że w Awinionie rezydowali jeszcze Klemens VII i Benedykt XIII, uznawani w rzymskiej linii sukcesji za antypapieży. Stąd oficjalny serwis Pałacu Papieskiego mówi o „dziewięciu papieżach w Awinionie”, choć klasyczny okres papiestwa awiniońskiego obejmuje siedmiu.

Jan XXII – Awinion staje się centrum rządów

W historii Awinionu i siedmiu papieży przełom nastąpił po wyborze Jana XXII w 1316 roku. Jacques Duèse był wcześniej biskupem Awinionu, znał więc miasto i jego otoczenie. To za jego pontyfikatu tymczasowy pobyt zaczął zamieniać się w trwały system rządów.

Jan XXII zajął dawną rezydencję biskupią stojącą obok katedry Notre-Dame-des-Doms i przekształcił ją w siedzibę papieską. W pobliżu wzniósł także salę audiencyjną. Obecny Pałac Papieski jest przede wszystkim dziełem jego dwóch następców, ale Jan XXII stworzył instytucjonalne centrum, na którym mogli budować.

To w tym okresie Awinion coraz wyraźniej stawał się siedzibą scentralizowanej administracji Kościoła. Do miasta napływali kardynałowie, urzędnicy kurii, prawnicy, notariusze, bankierzy i przedstawiciele europejskich dworów.

Benedykt XII – początek wielkiego Pałacu Papieskiego

Benedykt XII objął urząd w 1334 roku. Dwa lata później powierzył architektowi Pierre’owi Poissonowi budowę nowej rezydencji. Tak zaczął powstawać dzisiejszy Pałac Papieski w Awinionie.

Palais des Papes datuje budowę głównego kompleksu na lata 1335–1352. Pierwsza część, później określana jako Palais Vieux – Pałac Stary – miała charakter potężnej, dobrze chronionej siedziby dostosowanej do potrzeb centralnego zarządu Kościoła.

Wysokie mury i wieże nie oznaczały jednak, że wnętrze było surowe. Benedykt XII wyposażał apartamenty w meble, tkaniny i malowidła. Rezydencja musiała być jednocześnie bezpieczna, reprezentacyjna i sprawna administracyjnie.

Klemens VI – przepych, sztuka i zakup Awinionu

Klemens VI był zupełnie inną osobowością niż jego poprzednik. Oficjalny serwis Pałacu przedstawia go jako wybitnego dyplomatę, człowieka kultury i hojnego mecenasa. To właśnie on zamienił rezydencję w jeden z najbardziej olśniewających dworów Europy.

 

Architekt Jean de Louvres kierował budową nowych skrzydeł, określanych jako opus novum – Pałac Nowy. Powstały między innymi Wielka Audiencja, Wielka Kaplica i reprezentacyjne skrzydła otaczające dzisiejszy Cour d’Honneur. Przy pracach zatrudniano średnio około 600 osób.

W 1348 roku Klemens VI dokonał także politycznego kroku, którego nie wykonali jego poprzednicy: kupił Awinion od Joanny I, królowej Neapolu i hrabiny Prowansji. Papież stał się w ten sposób świeckim władcą miasta, w którym od dziesięcioleci rezydowała kuria.

Ten sam rok przyniósł jednak katastrofę – czarną śmierć. Epidemia dżumy uderzyła także w Awinion. Papieski splendor i wielka europejska tragedia istniały tu obok siebie.

Awinion i siedmiu papieży – miasto, które rosło szybciej niż jego domy

Przybycie kurii wywołało niezwykły rozwój Awinionu. Oficjalny raport konserwatorski miasta opisuje wręcz wyjątkowy wzrost demograficzny: na początku XIV wieku ludność miała wzrosnąć kilkukrotnie, osiągając około 45 tysięcy mieszkańców.

Materiały Pałacu Papieskiego podają jeszcze bardziej obrazowy punkt wyjścia: gdy Klemens V przybywał nad Rodan, Awinion liczył zaledwie około 5–6 tysięcy mieszkańców. Bez względu na różnice szacunków skala przemiany jest bezsporna.

Do miasta przybywali kardynałowie ze swoimi dworami, duchowni, kupcy, bankierzy, dyplomaci, pielgrzymi, artyści i rzemieślnicy. Powstawały livrées cardinalices – rezydencje kardynałów – nowe kościoły, klasztory, domy i warsztaty.

Rozwój powodował jednocześnie ogromne problemy mieszkaniowe. Miasto zagęszczało się, a nowe dzielnice wyrastały poza starszymi liniami umocnień.

Nowe mury dla papieskiej stolicy

Dzisiejsze mury Awinionu są jednym z najbardziej czytelnych śladów tej transformacji. Mairie d’Avignon podaje, że w połowie XIV wieku zdecydowano o budowie nowej linii obronnej, która miała objąć szybko rozrastające się miasto.

Powodem nie był tylko wzrost powierzchni Awinionu. Trwała wojna stuletnia, a południe Francji nękały uzbrojone kompanie najemników określane jako routiers. Papieska stolica musiała być chroniona.

Budowa nowych murów trwała około dwudziestu lat i zakończyła się w 1377 roku, za pontyfikatu Grzegorza XI. Do dziś około 4,6 kilometra obwarowań zamyka historyczne centrum miasta.

Jak wyglądał papieski dwór?

Historia Awinionu i siedmiu papieży to także historia wielkiego dworu. Dwór papieski był jednocześnie centrum Kościoła, administracją państwową i jednym z najważniejszych europejskich środowisk politycznych. W Pałacu znajdowały się sale audiencyjne, konsystorz, pomieszczenia sądowe, skarbiec, kaplice, apartamenty prywatne i przestrzenie ceremonialne.

Przy papieżu pracowali duchowni i urzędnicy odpowiedzialni za dokumenty, finanse, dyplomację i sądownictwo. Kardynałowie prowadzili własne rozbudowane gospodarstwa. Poselstwa europejskich monarchów przyjeżdżały do Awinionu negocjować sprawy polityczne i kościelne.

Tak wielki dwór potrzebował również ogromnej ilości żywności, wina, tkanin, drewna, pergaminu, papieru, metali, koni i luksusowych przedmiotów. Papieska obecność wpływała więc na gospodarkę znacznie szerszego obszaru niż samo miasto.

Awinion jako centrum sztuki

Przed Klemensem VI w Awinionie działał słynny włoski malarz Simone Martini, który wykonał freski przy portalu katedry Notre-Dame-des-Doms. Później najważniejszym malarzem papieskiego dworu został Matteo Giovannetti z Viterbo.

Giovannetti wykonał dekoracje kaplic Saint-Martial i Saint-Jean oraz Wielkiej Audiencji. Jego freski zachowane w Pałacu należą do najważniejszych świadectw włoskiego malarstwa XIV wieku we Francji.

UNESCO podkreśla, że artystyczny wpływ papieskiego Awinionu promieniował daleko poza miasto. W 1995 roku historyczne centrum z Pałacem Papieskim, zespołem biskupim i mostem Saint-Bénézet zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa.

Petrarka, Laura i druga twarz papieskiego miasta

Papieski Awinion przyciągał również ludzi pióra. Najsłynniejszym z nich pozostaje Francesco Petrarca – Petrarka. Miasto Awinion i miejscowa organizacja turystyczna wiążą z dawnym klasztorem Sainte-Claire spotkanie poety z Laurą de Noves 6 kwietnia 1327 roku.

Laura stała się później centralną postacią jego poezji. Ten literacki epizod pokazuje inną stronę Awinionu: obok administracji, dyplomacji i wielkich budów istniało tu środowisko intelektualne, które przyciągało wykształconych ludzi z różnych części Europy.

Petrarka nie był zresztą bezkrytycznym admiratorem papieskiego dworu. Jego pisma zawierają ostre sądy o awiniońskiej kurii i jej luksusie. Miasto mogło być równocześnie centrum kultury i obiektem krytyki człowieka, który dobrze znał jego realia.

Innocenty VI – obrona i polityka

Po śmierci Klemensa VI papieżem został Innocenty VI. Jego pontyfikat przypadł na okres trudnych konfliktów politycznych i finansowych.

Znaczne środki przeznaczano na próby odbudowania papieskiej kontroli nad ziemiami w Italii. Jednocześnie Awinion musiał zabezpieczyć się przed zagrożeniem ze strony uzbrojonych kompanii przemierzających Francję w czasie wojny stuletniej.

Innocenty VI uczestniczył w umacnianiu miasta i Pałacu. Z jego osobą związana jest również Chartreuse du Val de Bénédiction w pobliskim Villeneuve-lès-Avignon, powstała w miejscu jego dawnej rezydencji kardynalskiej.

Urban V – pierwsza próba powrotu do Rzymu

Urban V nie zamierzał bez końca pozostawiać siedziby papieskiej nad Rodanem. W kwietniu 1367 roku, wbrew oporowi części kardynałów, wyruszył do Italii i powrócił do Rzymu.

Eksperyment nie trwał długo. Niestabilna sytuacja polityczna w Italii i ponowne napięcia europejskie skłoniły go do powrotu do Awinionu w 1370 roku. Zmarł niedługo później.

Jego pontyfikat pokazał jednak, że papieska obecność w Awinionie nadal była traktowana jako sytuacja wymagająca rozwiązania. Rzym pozostawał symboliczną i historyczną stolicą Kościoła.

Grzegorz XI – koniec okresu awiniońskiego

Ostatnim z siedmiu papieży okresu awiniońskiego był Grzegorz XI, Pierre Roger de Beaufort, siostrzeniec Klemensa VI. Objął urząd w 1370 roku.

W jego czasach coraz silniej dojrzewała decyzja o powrocie do Italii. Grzegorz XI wyruszył z Awinionu w 1376 roku i dotarł do Rzymu na początku następnego roku.

W ten sposób zakończył się trwający od 1309 roku okres, w którym centrum papieskiego rządu znajdowało się nad Rodanem. Sam Grzegorz zmarł w Rzymie w marcu 1378 roku.

Dlaczego papież wrócił do Rzymu?

Powrót nie miał jednej przyczyny. Papiestwo próbowało odzyskać trwałą kontrolę nad własnymi ziemiami w Italii, a Rzym pozostawał miejscem o wyjątkowym znaczeniu dla urzędu papieskiego.

Do Grzegorza XI kierowano również wezwania do powrotu. W tradycji szczególnie mocno zapisała się Katarzyna ze Sieny, która należała do osób przekonujących papieża, by ponownie osiadł w Rzymie.

Decyzja oznaczała koniec zasadniczego okresu Awinionu i siedmiu papieży, ale paradoksalnie nie zakończyła kryzysu. Po śmierci Grzegorza XI wybór jego następcy doprowadził do jeszcze większego podziału.

Czy w 1377 roku skończyła się papieska historia Awinionu?

Nie. Po śmierci Grzegorza XI w 1378 roku rozpoczęła się Wielka Schizma Zachodnia. Część kardynałów uznała Urbana VI w Rzymie, a inni wybrali Klemensa VII, który ponownie osiadł w Awinionie.

Po nim w mieście rezydował Benedykt XIII. Dlatego oficjalny serwis Palais des Papes liczy dziewięciu papieży związanych z Awinionem w XIV wieku: siedmiu papieży podstawowego okresu awiniońskiego oraz dwóch papieży schizmatyckich.

Nawet po zakończeniu schizmy Awinion pozostał własnością papieską. Pałac stał się rezydencją legatów i wicelegatów, a miasto wraz z Comtat Venaissin pozostawało pod władzą papieską aż do rewolucji francuskiej i przyłączenia do Francji w 1791 roku.

Co siedmiu papieży zostawiło Awinionowi?

Najbardziej oczywistym dziedzictwem Awinionu i siedmiu papieży jest Pałac Papieski – jeden z największych i najważniejszych kompleksów gotyckich Europy. Ale transformacja sięga znacznie głębiej.

Pałac Papieski - Awinion i siedmiu papieży

Papieskie dziesięciolecia ukształtowały dzisiejszą skalę historycznego centrum, system murów, sieć klasztorów i dawnych rezydencji. Zmieniły pozycję miasta w Europie i pozostawiły tradycję Awinionu jako miejsca międzynarodowych spotkań, sztuki i kultury.

Warto również zachować rozdział między trzema różnymi tematami. Ten artykuł opowiada o latach 1309–1377 i siedmiu papieżach. Filar Prowansja papieska obejmuje szersze terytorium i okres od XIII wieku do 1791 roku. Z kolei Pont Saint-Bénézet ma własną historię, starszą od przybycia papieży, i nie powinien być dopisywany do tego tekstu jedynie dlatego, że jest drugim symbolem miasta.

Awinion i siedmiu papieży tworzą osobną opowieść: o mieście, które w 1309 roku nie było jeszcze papieską własnością, a niespełna siedemdziesiąt lat później było jednym z najbardziej rozpoznawalnych centrów średniowiecznej Europy.

FAQ – Awinion i siedmiu papieży

Dlaczego papież przeniósł się do Awinionu w 1309 roku?

Decydowały głównie względy polityczne. Italia była niestabilna, Klemens V pozostawał silnie zaangażowany w sprawy francuskie, przygotowywał sobór w Vienne i zajmował się między innymi sprawą templariuszy. Awinion leżał również tuż obok papieskiego Comtat Venaissin.

Czy Awinion należał do papieża w 1309 roku?

Nie. W chwili przyjazdu Klemensa V Awinion nie był własnością papieską. Dopiero Klemens VI kupił miasto w 1348 roku od Joanny I, królowej Neapolu i hrabiny Prowansji.

Ilu papieży rezydowało w Awinionie w latach 1309–1377?

Siedmiu: Klemens V, Jan XXII, Benedykt XII, Klemens VI, Innocenty VI, Urban V i Grzegorz XI.

Dlaczego mówi się czasem o dziewięciu papieżach w Awinionie?

Po Wielkiej Schizmie Zachodniej w Awinionie rezydowali jeszcze Klemens VII i Benedykt XIII. Oficjalny serwis Pałacu liczy ich wraz z siedmioma papieżami okresu awiniońskiego, co daje dziewięciu.

Kto zbudował Pałac Papieski?

Obecny kompleks powstał głównie za Benedykta XII i Klemensa VI w latach 1335–1352. Benedykt XII budował Palais Vieux, a Klemens VI rozbudował go o reprezentacyjny Palais Neuf.

Czy Giotto malował freski w Pałacu Papieskim?

Nie ma podstaw, aby przedstawiać to jako ustalony fakt. Oficjalne materiały Pałacu wskazują przede wszystkim Simone Martiniego oraz Mattea Giovannettiego. Giovannetti jest autorem zachowanych fresków w kaplicach Saint-Martial i Saint-Jean oraz w Wielkiej Audiencji.

Co łączy Petrarkę z Awinionem?

Według miejscowej tradycji i oficjalnych materiałów miasta Petrarka spotkał Laurę de Noves 6 kwietnia 1327 roku w kościele związanym z klasztorem Sainte-Claire. Laura stała się później inspiracją jego najsłynniejszej poezji.

Kiedy papieże wrócili do Rzymu?

Urban V próbował powrotu w latach 1367–1370, ale wrócił do Awinionu. Ostatecznie Grzegorz XI opuścił Awinion w 1376 roku i przybył do Rzymu na początku 1377 roku.

Czy powrót do Rzymu zakończył władzę papieską nad Awinionem?

Nie. Awinion pozostał własnością papieską przez kolejne stulecia. W 1791 roku, podczas rewolucji francuskiej, Awinion i Comtat Venaissin zostały przyłączone do Francji.

Awinion i siedmiu papieży – 68 lat, które zmieniły miasto

Gdy Klemens V pojawił się nad Rodanem w 1309 roku, nie przyjechał do potężnej papieskiej stolicy. Awinion był ważnym, ale stosunkowo niewielkim miastem, którego sam papież nawet nie posiadał.

Sześć dekad później obraz był zupełnie inny. Nad miastem górował olbrzymi Pałac Papieski, nowe mury obejmowały rozbudowane dzielnice, kardynałowie posiadali własne rezydencje, a na ulice napływali kupcy, dyplomaci, artyści i duchowni z całej Europy.

Siedmiu kolejnych papieży miało bardzo różne temperamenty i priorytety. Jan XXII stworzył trwałe centrum administracyjne. Benedykt XII nadał mu monumentalną formę. Klemens VI uczynił Awinion wielkim dworem sztuki i polityki. Innocenty VI wzmacniał obronę, Urban V próbował wrócić do Rzymu, a Grzegorz XI ostatecznie zakończył awinioński etap papiestwa.

To właśnie dlatego historia Awinionu w XIV wieku zasługuje na osobny artykuł w cyklu Historia Prowansji. Nie jest ciekawostką ani zagadką. To jeden z tych momentów, kiedy prowansalskie miasto znalazło się na samym środku europejskiej historii.

Źródła

Palais des Papes / Avignon Tourisme – dziewięciu papieży w Awinionie: Klemens V, siedmiu papieży okresu awiniońskiego, dwaj papieże Wielkiej Schizmy, zakup miasta przez Klemensa VI i powrót Grzegorza XI do Rzymu.
9 papes à Avignon

Palais des Papes – budowa pałacu: Jan XXII jako pierwszy papież budowniczy, Palais Vieux Benedykta XII, Palais Neuf Klemensa VI i prace prowadzone przez Pierre’a Poissona oraz Jeana de Louvres.
Le plus grand palais gothique

Palais des Papes – freski: Simone Martini, Matteo Giovannetti oraz zachowane dekoracje kaplic Saint-Martial i Saint-Jean i Wielkiej Audiencji.
Des fresques inestimables

Mairie d’Avignon – historia murów: rozwój miasta, budowa nowego pasa obwarowań w XIV wieku i zakończenie prac w 1377 roku.
Les remparts dans l’histoire urbaine d’Avignon

Mairie d’Avignon – rozwój urbanistyczny: gwałtowny wzrost liczby mieszkańców w okresie papieskim, nowe dzielnice i kryzys mieszkaniowy.
Rapport de présentation – secteur sauvegardé d’Avignon

Avignon Tourisme / Mairie d’Avignon – Petrarka i Laura: tradycja spotkania Petrarki z Laurą de Noves 6 kwietnia 1327 roku przy klasztorze Sainte-Claire.
Jardin Sainte-Claire et jardin Pétramale

UNESCO: znaczenie Awinionu dla średniowiecznej architektury, sztuki i relacji między papiestwem a władzą świecką; wpis historycznego centrum na Listę Światowego Dziedzictwa w 1995 roku.
Historic Centre of Avignon