Kiedy podjeżdżam do Lacoste od strony Bonnieux, wioska najpierw pokazuje się jako sylwetka ruin zamku na grzbiecie wzgórza – dopiero z bliska widać, że pod nią kryje się cała, gęsto zabudowana osada, wtopiona w skałę tak mocno, że trudno stwierdzić, gdzie kończy się naturalne wzniesienie, a zaczyna dzieło rąk ludzkich. To jedna z tych wiosek i miast Prowansji, w których krajobraz wprost narzucił sposób budowania: strome podejścia, tarasowa zabudowa, brak dużych placów – wszystko podporządkowane obronie i temu jednemu punktowi na szczycie.
Zarys historii miejscowości
Lacoste rozwinęło się na bardzo starym stanowisku osadniczym, a średniowieczna część wioski ukształtowała się wokół zamku na skalnym grzbiecie. Najstarsze zachowane partie twierdzy mają charakter późnoromański, natomiast jej wysoka fasada i kolejne rozbudowy pochodzą głównie z XV i XVI wieku. Wokół osady powstał system murów z bramami Portail de la Garde i Portail des Chèvres, zachowanymi do dziś. W 1716 roku seigneurię Lacoste przejął François Gaspard de Sade, dziadek Donatiena Alphonse’a François de Sade – i od tego momentu zaczyna się najbardziej znany rozdział historii zamku.
Markiz de Sade i zamek w Lacoste
Donatien Alphonse François de Sade był z Lacoste związany od lat sześćdziesiątych XVIII wieku. Gmina podaje, że od 1765 roku prowadził w zamku prace modernizacyjne, a biuro turystyczne Pays d’Apt Luberon wskazuje rok 1771 jako moment, gdy wycofał się do Lacoste. Zachowana korespondencja markiza i jego żony potwierdza ich pobyt w zamku w latach 1771–1772. To bezpieczniejsze ujęcie niż przypisywanie jednej bezspornej daty „zamieszkania”, bo źródła różnie opisują kolejne pobyty.
Po aferze marsylskiej Sade wielokrotnie ukrywał się i przemieszczał między Prowansją a innymi miejscami, aż w lutym 1777 roku został osadzony w twierdzy Vincennes na mocy lettre de cachet. Zamek w Lacoste pozostał jednak jednym z najważniejszych miejsc jego życia prywatnego i jednym z symboli jego prowansalskiego okresu.
W czasie rewolucji francuskiej zamek został splądrowany. Później przeszedł w ręce Josepha-Stanislasa Rovère’a, deputowanego z Vaucluse, który po przewrocie 18 fruktydora został deportowany do Gujany Francuskiej. Następnie posiadłość sprzedawano i rozbierano, wykorzystując część murów jako źródło materiału budowlanego.
Część badaczy twórczości Sade’a dopatruje się w zamku w Lacoste jednego z możliwych pierwowzorów fikcyjnego Château de Silling z „120 dni Sodomy”. To jednak interpretacja literacka, nie fakt historyczny, dlatego warto traktować ją właśnie jako hipotezę.
Od ruiny do Pierre’a Cardina
Przez długi czas zamek pozostawał ruiną. W 1952 roku kupił go André Bouer i rozpoczął odbudowę. 21 sierpnia 1992 roku Château de Lacoste wpisano do rejestru Monuments historiques wraz z dziedzińcami i suchymi fosami.
W 2001 roku zamek kupił Pierre Cardin. Projektant zabezpieczył i kontynuował renowację obiektu oraz rozwinął działalność kulturalną w zamku i pobliskich kamieniołomach. Festival Pierre Cardin nadal się odbywa – w 2026 roku zapowiedziano jego 25. edycję. Historię zamku i jego właścicieli szerzej opowiada artykuł o zamku w Lacoste.
Ciekawostka na koniec tego wątku: część badaczy twórczości markiza widzi w Lacoste jeden z pierwowzorów Château de Silling – odciętego od świata zamku, w którym rozgrywa się akcja jego najbardziej kontrowersyjnego dzieła, „120 dni Sodomy”.
Położenie i krajobraz
Wioska leży na stromym grzbiecie u stóp Luberonu, w sąsiedztwie Bonnieux i Ménerbes, z widokiem na dolinę Calavon, Monts de Vaucluse, a przy dobrej widoczności nawet na Mont Ventoux i Alpy. Takie położenie zapewniało kontrolę nad szlakami prowadzącymi przez Luberon, ale jednocześnie wymagało tarasowej zabudowy i stromych podejść prowadzących do centrum osady.
Otaczający krajobraz tworzą gaje oliwne, pola uprawne i lasy typowe dla południowej Prowansji. Rolnicze zaplecze wioski przez wieki funkcjonowało w dolinie, podczas gdy część mieszkalna i obronna pozostawała na wysoko położonym grzbiecie. Kamień użyty do budowy i późniejszej renowacji zamku pochodzi w większości z pobliskich kamieniołomów jasnego, miękkiego wapienia – tych samych, w których odbywał się festiwal. Zabudowa Lacoste ma charakter tarasowy i zwarty, a jej nieregularny układ wynika z dostosowania do stromego terenu oraz dawnych potrzeb obronnych – brak dużych placów i ograniczona przestrzeń wspólna są typowe dla osad wzgórzowych o funkcji obronnej.
Spacer po Lacoste
Lacoste zwiedza się pieszo: samochód zostaje na parkingu przy wjeździe, a stąd droga prowadzi obok kościoła, przez dawną bramę i brukowane uliczki coraz wyżej, aż pod ruiny zamku na szczycie. To krótki, ale stromy spacer, na którym widać kolejne warstwy historii wioski – od średniowiecznych murów, przez protestancką świątynię z XIX wieku, po zamek markiza i kamieniołomy, w których powstawał kamień na całą osadę.
Kościół Saint-Trophime
Spacer zaczyna się przy kościele Saint-Trophime, stojącym poza dawną linią murów. Gmina datuje budowlę na XII–XIII wiek. W absydzie, północnym murze i we wnętrzu zachowały się partie romańskie, natomiast obecne wejście w południowej fasadzie jest wynikiem przebudowy z XVII wieku. Kościół był również miejscem pochówku dawnych panów Lacoste z rodu Simiane.
Portail de la Garde
Kilka kroków dalej stoi Portail de la Garde. Jej najstarsze partie datowane są na XIV–XV wiek, ale gmina wskazuje, że bramę przebudowano wraz z linią murów prawdopodobnie w drugiej połowie XVI wieku. Wejścia broniła kwadratowa wieża.
Rue Basse i rue du Four
Za bramą zaczynają się calades – brukowane uliczki starej części wioski, które prowadzą coraz wyżej ku zamkowi. Rue Basse i rue du Four są strome, z nierównym brukiem, schodkami i kamiennymi domami ściśniętymi po obu stronach. Między domami otwierają się nagle widoki na dolinę i sąsiednie Bonnieux.
Beffroi i dawna świątynia protestancka
W połowie drogi stoi beffroi z 1550 roku, wyznaczające wejście do dawnej części senioralnej wioski, najbliżej zamku. Kutą kampanilę dodano później. W pobliżu stoi dawna świątynia protestancka, zbudowana w latach 1883–1885 – ślad po silnej w Luberonie społeczności protestanckiej. Od 1976 roku budynek służy gminie jako sala wielofunkcyjna.
Portail des Chèvres
Wyżej zachowała się druga brama dawnych murów, Portail des Chèvres. Jej najstarsze partie pochodzą z XIV–XV wieku, a obecny układ został częściowo przekształcony w XVI stuleciu.
Zamek markiza de Sade
Na samym szczycie wznosi się Château de Lacoste, częściowo odbudowane przez André Bouera i później zabezpieczane oraz restaurowane przez Pierre’a Cardina. Zamek jest własnością prywatną i otwierany sezonowo; terminy zmieniają się z roku na rok. Spod jego murów rozciąga się panorama doliny Calavon, Bonnieux, Monts de Vaucluse i Mont Ventoux.
Kamieniołomy i SCAD
Poniżej zamku leżą dawne kamieniołomy jasnego wapienia, z których przez wieki wydobywano kamień na domy Lacoste i na zamek. Za czasów Cardina wyrobiska zamieniono w scenę letniego festiwalu, a dziś są udostępniane podczas wydarzeń. W wielu domach starej wioski działa dziś SCAD Lacoste – europejski kampus Savannah College of Art and Design. Jego poprzedniczkę, Lacoste School of the Arts, założył w 1970 roku amerykański malarz Bernard Pfriem, a pierwsza sesja odbyła się latem 1971 roku. SCAD przejęło historyczne budynki szkoły na początku XXI wieku i prowadzi tu całoroczny program akademicki.
Współczesne życie wioski
Współczesne Lacoste pozostaje niewielką miejscowością liczącą zaledwie około czterystu mieszkańców, w której funkcja mieszkaniowa i turystyczna współistnieją z rolniczym zapleczem regionu. Dzięki SCAD jest też ważnym ośrodkiem edukacji artystycznej, co nadaje niewielkiej osadzie zaskakująco międzynarodowy charakter. Życie wioski nadal koncentruje się wokół historycznego centrum, a jej rytm wyznaczają krajobraz, dostępność terenu i sezon turystyczny.
Jak zwiedzać Lacoste
Do Lacoste najwygodniej dojechać samochodem; przy wjeździe do wioski jest bezpłatny, zacieniony parking, a dalej wszystko zwiedza się pieszo. Uliczki są strome i brukowane, trudne dla wózków i osób o ograniczonej sprawności, dlatego latem najlepiej przyjść rano albo pod wieczór. Na spacer po wiosce wystarczy około godziny, a z wizytą w zamku – dwie.
Zamek jest prywatny i otwierany sezonowo; aktualne terminy zwiedzania można sprawdzić w punkcie informacji turystycznej przy kościele. Od wiosny do jesieni w środowe poranki odbywa się targ. Lacoste łatwo połączyć z Bonnieux, Ménerbes i opactwem Saint-Hilaire, które leży między Lacoste a Ménerbes.
Parking, targ, biuro turystyczne i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Lacoste – najczęstsze pytania
Czy można zwiedzać zamek markiza de Sade w Lacoste?
Tak, ale tylko sezonowo, głównie latem. Zamek jest własnością prywatną, a terminy zwiedzania podaje punkt informacji turystycznej w Lacoste.
Kto odbudował zamek w Lacoste?
Od 1952 roku odbudowywał go André Bouer, a w 2001 roku zamek kupił projektant mody Pierre Cardin, który kontynuował renowację i założył letni festiwal.
Co zobaczyć w Lacoste poza zamkiem?
Kościół Saint-Trophime, średniowieczne bramy Portail de la Garde i Portail des Chèvres, beffroi, dawną świątynię protestancką, brukowane uliczki starej wioski i kamieniołomy poniżej zamku.
Czym jest SCAD Lacoste?
To filia amerykańskiej uczelni artystycznej Savannah College of Art and Design, która zajmuje wiele domów starej wioski. Szkołę założył tu w 1970 roku artysta Bernard Pfriem.
Lacoste reprezentuje typ prowansalskiej wioski, w której funkcja obronna i dominująca rola zamku ukształtowały zarówno układ przestrzenny, jak i rozwój historyczny. Lacoste jest wioską, której układ przestrzenny przez stulecia podporządkowany był wzgórzu i zamkowi. Sama twierdza skupia wyjątkowo wiele warstw miejscowej historii: średniowieczne i nowożytne przebudowy, związek z rodem de Sade, rewolucyjne zniszczenia, XIX- i XX-wieczne ruiny, odbudowę rozpoczętą przez André Bouera oraz późniejszy mecenat Pierre’a Cardina. Dziś tę historię uzupełnia obecność SCAD i współczesnej sztuki.