Chateauneuf-du-Pape leży niedaleko Awinionu i łączy papieską historię z krajobrazem winnic doliny Rodanu. Nad miasteczkiem stoją ruiny dawnej rezydencji Jana XXII. Nazwa oznacza „Nowy Zamek Papieża”, ale dzisiejszą formę przyjęto oficjalnie dopiero w XIX wieku.
Wśród wiosek i miast Prowansji Chateauneuf-du-Pape wyróżnia się związkiem z początkami francuskiego systemu apelacji kontrolowanych. Spacer po zabudowie warto połączyć z poznaniem wina, które nosi tę samą nazwę, oraz dawnych zajęć mieszkańców: produkcji wapna, handlu i gospodarowania w sąsiedztwie Rodanu.
Historia spleciona z winną latoroślą
Historia Chateauneuf-du-Pape sięga czasów rzymskich, a pisemna wzmianka o osadzie pod nazwą Castro Novo pochodzi z 1094 roku. Prawdziwy rozkwit miejscowości nastąpił jednak w XIV wieku, gdy papieże przenieśli się do pobliskiego Awinionu. Pierwszy z nich, Klemens V, prowadził jeszcze życie wędrowne, ale jego następca Jan XXII osiadł w Awinionie na stałe i to on umocnił związki miasteczka z dworem papieskim i rozwojem wina.
Na początku swojego pontyfikatu Jan XXII rozpoczął budowę na wzgórzu górującym nad miasteczkiem fortecy, która miała mu służyć jako druga, letnia rezydencja. Papież wspierał rozwój okolicznych winnic, a wino z papieskich posiadłości trafiało na stoły dostojników i dworów. Co ciekawe, przez kolejne stulecia miejscowość nosiła nazwę Chateauneuf-Calcernier, od działających tu pieców wapienniczych – obecną, papieską nazwę przyjęto oficjalnie dopiero w 1893 roku, gdy sława tutejszego wina była już ugruntowana.
Po zakończeniu awiniońskiej niewoli papieży (1309–1377) miasteczko nadal utrzymywało swoją pozycję winiarską, choć samo zamczysko stopniowo popadało w ruinę, a podczas wojen religijnych w XVI wieku zostało poważnie zniszczone. Prawdziwa katastrofa przyszła wraz z kryzysem filoksery w drugiej połowie XIX wieku, która zniszczyła większość winnic w regionie. Lokalni winiarze nie poddali się jednak i odbudowali uprawy, odtwarzając winnice z wykorzystaniem odporniejszych podkładek i odpowiedniego doboru odmian. Filoksera to szkodnik atakujący winorośl, szczególnie groźny dla jej systemu korzeniowego.
W 1936 roku Chateauneuf-du-Pape znalazło się wśród pierwszych francuskich AOC, czyli apelacji określających pochodzenie i zasady produkcji. Ważną rolę odegrał baron Pierre Le Roy, który w 1923 roku stanął na czele organizacji broniącej miejscowych win. Później, w latach 1947–1967, przewodniczył INAO. Wcześniejszym komitetem krajowym kierował Joseph Capus; rozróżnienie obu etapów przedstawia historia systemu AOC i INAO.
Zasady apelacji określają obszar, odmiany i sposób wytwarzania. Nie oznacza to identycznego stylu każdego wina ani niezmiennego regulaminu od lat 30. Tradycyjny opis „trzynastu szczepów” grupuje także odmiany występujące w różnych barwach. W wykazie INAO dla Chateauneuf-du-Pape znajduje się osiemnaście pozycji. Powstają zarówno czerwone, jak i białe wina.
Podobne zasady ochrony pochodzenia mają znaczenie także dla innych winiarskich miejscowości, w tym Cairanne i Visan. Historia apelacji pomaga więc spojrzeć szerzej na dolinę Rodanu, bez porównywania wiosek wyłącznie według sławy ich etykiet.
Papież, jego muł i wino z Chateauneuf
Papieskie wino z Chateauneuf trafiło nawet do literatury. Tekst „La mule du pape” udostępnia Maison Alphonse Daudet. W jednej z najsłynniejszych prowansalskich opowieści, „Mule du Pape” („Muł papieża”) z „Listów z mego młyna” Alphonse’a Daudeta, dobroduszny papież Bonifacy co niedzielę wybierał się do swojej małej winnicy w Chateauneuf. Siadał tam w cieniu, wśród krzewów winorośli, popijał wino w kolorze rubinu – to samo, które, jak pisze Daudet, później nazwano Chateauneuf-des-Papes – i wracał do Awinionu wieczorem, na grzbiecie ukochanej mulicy.
Sama opowieść jest jednak o czym innym: o psotnym chłopaku Tistecie Vedene, który dręczył papieską mulicę, i o zemście zwierzęcia, które czekało na nią siedem lat. Ze sceną najsłynniejszego kopnięcia w prowansalskiej literaturze – i z przysłowiem o człowieku pamiętliwym „jak muł papieża”, które w Prowansji funkcjonuje do dziś. Postać papieża Bonifacego jest literacką fikcją. Nie należy jej utożsamiać z Janem XXII ani traktować scen Daudeta jako kroniki dworu papieskiego.
Współczesne oblicze Chateauneuf-du-Pape
Dzisiejsze Chateauneuf-du-Pape jest ważnym ośrodkiem enoturystyki, czyli podróży związanych z winem. Apelacja obejmuje ponad trzy tysiące hektarów, lecz jej obszar wykracza poza samą gminę. Rozpoznawalna nazwa na butelce oznacza określony obszar produkcji, a nie adres jednego miasteczka.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów tutejszego terroir są galets roules – duże, zaokrąglone otoczaki kwarcytowe tworzące dawne tarasy rzeczne Rodanu. Według Syndicat des Producteurs de Chateauneuf-du-Pape kamienie nagrzewają się w ciągu dnia i oddają ciepło gronom, wspierając ich dojrzewanie; sprzyjają też szybszemu odparowywaniu wody z powierzchni gleby. Choć stały się wizualnym symbolem apelacji, nie pokrywają jej całej – obok tarasów kamienistych występują tu również gleby piaszczyste, wapienne, czerwone gliny i piaskowce.
Prawdziwą ciekawostką jest lokalne prawo z 25 października 1954 roku, wprowadzone przez ówczesnego burmistrza Luciena Jeune’a, które formalnie zakazuje przelotu, lądowania i startu latających spodków oraz „latających cygar” na terenie gminy. Zgodnie z przepisem każdy taki obiekt, który wyląduje na terenie gminy, ma zostać natychmiast umieszczony w depozycie (mis en fourriere).
Zarządzenie należy do historycznych ciekawostek promujących miejscowość w okresie zainteresowania UFO. Jego tekst przytacza publikacja o nietypowych zarządzeniach gminnych.

Miasteczko stało się również ważnym centrum turystycznym, organizującym liczne wydarzenia związane z winem. Najważniejszym z nich jest Fete de la Veraison, odbywająca się co roku w pierwszy weekend sierpnia – średniowieczne święto poświęcone winu i papieskiej przeszłości miasteczka, z kostiumami, muzyką, rzemieślnikami na ulicach i degustacjami. Veraison oznacza etap dojrzewania, w którym jagody winorośli zmieniają barwę. Festyn wykorzystuje to pojęcie, łącząc temat wina z inscenizacjami papieskiej historii.
Spacer po Chateauneuf-du-Pape
Miasteczko jest niewielkie i całe można obejść pieszo. Trasa zaczyna się na głównym placu u stóp wzgórza, prowadzi obok romańskiego kościoła stromymi uliczkami starego miasta aż do ruin papieskiego zamku na szczycie, skąd roztacza się widok na winnice i dolinę Rodanu. Po zejściu warto zajrzeć jeszcze do muzeum wina.
Grande Fontaine i place du Portail
Spacer można zacząć przy Grande Fontaine na place du Portail, dawnym miejscu głównego wejścia do osady. Fontanna jest wzmiankowana w 1635 roku i przez stulecia służyła ludziom, zwierzętom oraz pracom przy pobliskiej pralni. Jej dekoracja wskazuje także reprezentacyjną rolę tego miejsca.
Dziś okolica skupia sklepy z winem i miejsca odpoczynku. Degustację w salonie w miasteczku warto odróżnić od zwiedzania winnicy i piwnic poza centrum. Podobna nazwa producenta nie oznacza, że w każdym punkcie odbywa się ten sam rodzaj wizyty.
Kościół Notre-Dame-de-l’Assomption
Notre-Dame-de-l’Assomption ma początki w XI wieku. Z najstarszego romańskiego kościoła zachowały się elementy chóru, ale obecną przestrzeń ukształtowały kolejne przebudowy. W XIX wieku dobudowano boczne nawy, aby pomieścić liczniejszą wspólnotę.
Dzwonnica wiąże się z dawną wieżą obronną, w której przechowywano także archiwa. Taka zmiana funkcji pokazuje, jak zabudowa sakralna współistniała z umocnieniami i życiem publicznym. Historię świątyni i fontanny opisuje przewodnik gminy po dziedzictwie.
Uliczki starego miasta
Od kościoła stare miasto wspina się w stronę zamku wąskimi, krętymi uliczkami, wśród kamiennych domów o fasadach w ciepłych, pastelowych kolorach i z tradycyjnymi okiennicami chroniącymi przed palącym południowym słońcem. Po drodze mija się dawne domy winiarzy, piwnice i małe zaułki, z których co chwilę otwierają się widoki na dachy miasteczka i otaczające je winnice. W miasteczku zachowały się też inne pamiątki przeszłości, jak fontanna Souspiron. Osobnym zabytkiem jest kaplica Saint-Theodorit, zwana też Saint-Theodoric, o początkach z X lub XI wieku, cenna ze względu na malowidła. Jej dostępność i wystawy należy sprawdzić w programie wizyt.
Ruiny zamku papieskiego
Na szczycie wzgórza górującego nad miasteczkiem wznoszą się majestatyczne ruiny dawnej letniej rezydencji papieży. Najbardziej charakterystyczny element, średniowieczny donżon, został częściowo wysadzony 20 sierpnia 1944 roku przez wycofujące się wojska niemieckie. Zachowana ściana jest dziś symbolem miasteczka. Choć z oryginalnej budowli przetrwała jedynie część ścian i fundamenty, miejsce to ma niezwykłą atmosferę i stanowi świadectwo burzliwej historii regionu. Z zachowanych fragmentów murów można podziwiać panoramę całej okolicy – mozaikę winnic rozciągających się aż po horyzont, majestatyczną dolinę Rodanu, a przy dobrej pogodzie także Awinion z Pałacem Papieskim i Mont Ventoux. Dostęp do ruin i panoramę opisuje informacja o zamku papieskim. Wejście na esplanadę nie oznacza udostępnienia wszystkich pomieszczeń zespołu.

Musee du Vin Brotte
Po zejściu z zamku warto zajrzeć do Muzeum Wina Brotte, które pokazuje historię winiarstwa w regionie, dawne narzędzia winiarzy oraz tajniki apelacji Chateauneuf-du-Pape.
Poza miasteczkiem – winnice i piwnice winne
Najważniejszą atrakcję okolicy stanowią oczywiście winnice i piwnice winne rozsiane wśród kamienistych pól wokół miasteczka, z których wiele oferuje degustacje i zwiedzanie. Wśród nich są posiadłości winiarskie o wielowiekowej historii, jak Chateau la Nerthe z historycznymi piwnicami. Na spacer lub przejazd rowerem warto wybrać opisaną trasę publiczną między winnicami – dopiero wtedy widać z bliska galets roules i to, jak nisko, przy samej ziemi, prowadzone są tu krzewy winorośli.

Jak zwiedzać Chateauneuf-du-Pape
Na spacer po miasteczku i wejście do ruin zamku wystarczy kilka godzin, ale większość odwiedzających zostaje dłużej, by odwiedzić jedną lub dwie winnice. Na degustacje w wielu posiadłościach trzeba się wcześniej zapisać, zwłaszcza w sezonie letnim. Przy degustacji trzeba zaplanować powrót z kierowcą niepijącym alkoholu lub zorganizowanym transportem. Rower nie stanowi rozwiązania dla osoby po spożyciu alkoholu. Do ruin zamku prowadzi strome podejście, a teren w winnicach bywa nierówny, więc przydadzą się wygodne buty, a latem także woda, nakrycie głowy i krem z filtrem UV.
Najlepszym okresem na odwiedzenie Chateauneuf-du-Pape jest późna wiosna lub wczesna jesień. Temperatury są wówczas przyjemne, a tłumy turystów mniejsze niż w szczycie sezonu letniego. Termin winobrania zależy od pogody i dojrzałości owoców; nie można go gwarantować na przełom września i października, a w pierwszy weekend sierpnia miasteczko świętuje Fete de la Veraison. Na piknik dobrze nadaje się okolica ruin zamku z widokiem na dolinę Rodanu.
Najbliższym dużym miastem jest Awinion, który dobrze łączy się z wycieczką do Chateauneuf-du-Pape, a w okolicy warto odwiedzić także Cairanne, Visan i Vaison-la-Romaine. Dojazd, targ, biuro turystyczne i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Chateauneuf-du-Pape – najczęstsze pytania
Czy Chateauneuf-du-Pape produkuje tylko czerwone wino?
Nie. Apelacja obejmuje także białe wina. Podczas planowania degustacji warto sprawdzić, które rodzaje prezentuje wybrana posiadłość i czy program obejmuje porównanie stylów, a nie tylko jeden trunek.
Czy każde wino musi zawierać wszystkie trzynaście szczepów?
Nie. Lista odmian określa dopuszczone możliwości, a nie obowiązek użycia każdej z nich w jednej butelce. Producent dobiera skład zgodnie z regulaminem apelacji i własnym zamysłem. Liczba pozycji w wykazie uwzględnia również różne barwne formy odmian.
Czy teren apelacji pokrywa się z granicami miasteczka?
Nie. Winnice apelacji leżą także w sąsiednich gminach. Nazwa na etykiecie wiąże się z wyznaczonym obszarem i zasadami produkcji. Adres wizyty trzeba sprawdzić osobno, zwłaszcza jeśli miejscem spotkania jest piwnica poza centrum.
Czy można zwiedzić miasteczko bez degustacji?
Tak. Ruiny zamku, kościół, fontanny i uliczki tworzą samodzielny program. Muzeum wina przybliża produkcję i historię regionu także osobom, które nie planują picia ani zakupów.
Czy między rzędami winorośli można chodzić dowolną drogą?
Winnice są miejscem pracy i często prywatnym terenem. Należy korzystać z publicznych dróg i wytyczonych szlaków albo z programu uzgodnionego z gospodarzem. Widok pola z drogi nie oznacza zaproszenia do wejścia między krzewy.
Czy piwnica degustacyjna w centrum jest tym samym co winnica?
Nie zawsze. Caveau może być salonem prezentacji i sprzedaży win, podczas gdy uprawy i miejsca produkcji leżą gdzie indziej. Jeśli celem jest obejrzenie krzewów, kadzi lub historycznych podziemi, warto upewnić się, co obejmuje rezerwacja.