Paul Cezanne

Paul Cezanne w Prowansji

Paul Cezanne – malarz, który dał Prowansji jej kształt

Latem, gdzieś w połowie XIX wieku, trzej nastoletni chłopcy z Aix-en-Provence uciekali z lekcji, by pływać w chłodnych wodach rzeki Arc i rozprawiać godzinami o poezji, filozofii i własnych, wielkich planach na przyszłość. Nazywali siebie „Les Inséparables” – Nierozłączni. Jednym z nich był syn zamożnego bankiera, niezdarny i porywczy, uwielbiający rysować. Drugim – syn włoskiego inżyniera, który zmarł zbyt wcześnie, zostawiając rodzinę w biedzie. Pierwszy nazywał się Paul Cézanne. Drugi – Émile Zola. Nikt z otoczenia nie przypuszczał wówczas, że jeden z nich odmieni bieg literatury, a drugi – Paul Cezanne – bieg całej sztuki zachodniej.

Syn bankiera, który chciał malować

Paul Cezanne urodził się 19 stycznia 1839 roku w Aix-en-Provence. Jego ojciec, Louis-Auguste, zaczynał jako kapelusznik, ale w 1848 roku otworzył własny bank i szybko dorobił się fortuny, dającej rodzinie wygodne, mieszczańskie życie. To właśnie ta zamożność w 1859 roku pozwoliła mu kupić Jas de Bouffan – osiemnastowieczną posiadłość ziemską pod Aix, która na czterdzieści lat stanie się rodzinnym domem i, jak się okaże, pierwszym prawdziwym atelier przyszłego malarza.

Ojciec, praktyczny do bólu, marzył dla syna o karierze prawnika albo bankiera – w żadnym wypadku nie o sztuce, zajęciu w jego oczach niepewnym i niegodnym szanowanej rodziny. Paul, posłuszny, rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie w Aix w 1859 roku. Wytrzymał na nich zaledwie rok. To właśnie namowy Zoli, który zdążył już wyjechać do Paryża i parł do własnej kariery pisarskiej, ostatecznie przekonały młodego Cézanne’a do konfrontacji z ojcem. W jednym z listów z tamtego okresu Zola pisał do przyjaciela z niecierpliwością: „Jeśli malarstwo jest twoim powołaniem (…) a czujesz się zdolny dobrze malować, to stajesz się dla mnie zagadką, sfinksem, czymś niemożliwym do zrozumienia”.

Ojciec Paula Cezanne’a ostatecznie ustąpił i zgodził się finansować wyjazd syna do Paryża – choć proces pogodzenia się z wyborem Paula trwał jeszcze latami. Symboliczny moment nastąpił dopiero w 1882 roku, gdy Louis-Auguste kazał urządzić synowi prawdziwe atelier na poddaszu Jas de Bouffan, stając się od tego momentu znacznie bardziej wyrozumiały wobec jego kariery i wyborów życiowych.

Paryż, odrzucenie i przyjaźń z impresjonistami

W Paryżu Cézanne uczęszczał do Académie Suisse, gdzie poznał Camille’a Pissarro, a z czasem także Claude’a Moneta i Auguste’a Renoira. To właśnie Pissarro, starszy i już doświadczony, stał się dla niego kimś w rodzaju mentora, przekonując go do malowania bezpośrednio z natury, w plenerze – metody, która na zawsze odmieni jego podejście do pejzażu.

Sukces artystyczny nie przyszedł jednak łatwo. W 1864 roku Cézanne po raz pierwszy zgłosił obraz na paryski Salon – i został odrzucony. Odrzucenia powtarzały się przez kolejne lata, z żelazną konsekwencją, podczas gdy jego przyjaciele z kręgu impresjonistów – Monet, Pissarro – zaczynali w końcu zdobywać uznanie. Cézanne wystawiał wprawdzie na pierwszej i trzeciej wystawie impresjonistów w latach 70., ale surowa krytyka paryskich recenzentów głęboko go zraniła. Przez większą część kolejnej dekady wolał unikać paryskiej sceny artystycznej niż mierzyć się z kolejnymi upokorzeniami.

Hortense, syn i lata w cieniu

W 1869 roku, w Paryżu, Cézanne poznał Hortense Fiquet – młodą modelkę i introligatorkę, o jedenaście lat młodszą od niego. Związek trzymali w tajemnicy przed rodziną, świadomi, że surowy ojciec nigdy by go nie zaakceptował. Gdy w 1870 roku wybuchła wojna francusko-pruska, para schroniła się razem w niewielkiej wiosce rybackiej pod Marsylią – L’Estaque’u, gdzie Cézanne bywał już wcześniej, bo jego matka wynajmowała tam dom na wzgórzach już od 1864 roku. Dwa lata później, w 1872 roku, urodził się ich syn, również nazwany Paul.

Przez kolejne kilkanaście lat Cézanne prowadził podwójne życie – ukrywając przed ojcem istnienie Hortense i dziecka, jednocześnie wracając do Jas de Bouffan i licząc na ojcowskie wsparcie finansowe. Dopiero w 1885 roku, przenosząc się z rodziną do niewielkiej Gardanne, mógł żyć z nimi bardziej otwarcie. To właśnie w Gardanne, malując charakterystyczną, piramidalną sylwetkę miasteczka wznoszącego się na wzgórzu, doczekał symbolicznego domknięcia dwóch spraw życiowych naraz: 28 kwietnia 1886 roku poślubił wreszcie Hortense w Aix, formalizując związek trwający już siedemnaście lat. W ciągu całego życia namalował aż czterdzieści pięć jej portretów – więcej niż jakiejkolwiek innej osoby.

Koniec przyjaźni, która ukształtowała młodość

Rok 1886 przyniósł też koniec innej, znacznie starszej więzi. Emile Zola opublikował powieść „L’Œuvre” („Dzieło”), której główny bohater, Claude Lantier, to zbuntowany, niespełniony malarz, ostatecznie doprowadzony do rozpaczy przez własną niemożność stworzenia arcydzieła. Cézanne rozpoznał w tej postaci karykaturę samego siebie i odczytał powieść jako zdradę wieloletniej przyjaźni. Napisał do Zoli krótki, formalny list z podziękowaniem za przesłaną książkę – i od tego momentu korespondencja między dwoma niegdyś nierozłącznymi przyjaciółmi praktycznie ustała, choć zachowany później list z 1887 roku sugeruje, że relacja nie zerwała się może aż tak ostatecznie, jak przez dekady powtarzano.

Jas de Bouffan – laboratorium czterdziestu lat

Trudno przecenić znaczenie samej posiadłości Jas de Bouffan dla twórczości Paula Cezanne’a. Przez cztery dekady, aż do sprzedaży majątku w 1899 roku, malował tu systematycznie – łącznie trzydzieści sześć obrazów olejnych i siedemnaście akwareli przedstawiających sam dom, jego park i okoliczne pola. W wielkim salonie na parterze zachowały się nawet fragmenty jego najwcześniejszych prac malowanych bezpośrednio na ścianach – odkryte i odrestaurowane dopiero podczas prac konserwatorskich w XXI wieku. To właśnie tutaj, w otoczonym alejami kasztanowców parku, młody Cézanne stawiał swoje pierwsze, niepewne kroki jako malarz, zanim jego sztuka nabrała rozpoznawalnej dziś siły i niezależności.

L’Estaque – morze, które nauczyło go geometrii

Jeśli Jas de Bouffan było dla Cézanne’a domem, to L’Estaque, rybacka miejscowość tuż pod Marsylią, było jego pierwszą prawdziwą pracownią plenerową. Wracał tam wielokrotnie przez całe życie – od lat 60. XIX wieku, przez schronienie podczas wojny w 1870 roku, aż po wspólne sesje malarskie z Monetem i Renoirem na początku lat 80.

Charakterystyczne czerwone dachy L’Estaque, kontrastujące z intensywnym błękitem Zatoki Marsylskiej, stały się jednym z jego ulubionych motywów – i, jak twierdzą historycy sztuki, jednym z miejsc, w których najwyraźniej zaczął dostrzegać w naturze proste bryły geometryczne: sześciany domów, stożki dachów, cylindry kominów. To spostrzeżenie, testowane później równolegle w kamieniołomie Bibemus pod Aix, stanie się jednym z fundamentów, na których Picasso i Braque zbudują kubizm.

Prowansja jako laboratorium widzenia

Dla malarzy przed Cézanne’em Prowansja była malowniczym tłem. Dla niego stała się strukturą – układem płaszczyzn, kolorów i napięć, które można było badać z uporem naukowca. To właśnie ta metoda, testowana konsekwentnie w kilku miejscach regionu – w rodzinnym Jas de Bouffan, nad morzem w L’Estaque, wśród skał kamieniołomu Bibemus, i wreszcie w wieloletniej, obsesyjnej relacji z górą Sainte-Victoire, którą malował ponad osiemdziesiąt razy – doprowadziła go do wizji malarstwa, która na dekady wyprzedziła swoją epokę. Dziś można podążać jego śladami także z tarasu Jardin des Peintres, skąd obserwował zmieniające się światło na zboczach ukochanej góry.

Sainte-Vicoire Cezanne

Pablo Picasso, który odwiedził Aix już po śmierci malarza, miał powiedzieć krótko: „On był ojcem nas wszystkich”. To zdanie, choć często cytowane, najlepiej oddaje skalę wpływu, jaki twórczość Cézanne’a wywarła na całe pokolenie malarzy, którzy przyszli po nim – od kubistów, przez fowistów, aż po abstrakcję XX wieku.

Dziedzictwo, które wciąż można zobaczyć

Dzisiejsze Aix-en-Provence jest gęsto utkane śladami malarza: brązowe guziki z literą „C” wmurowane w chodniki wyznaczają szlak wiodący przez miejsca związane z jego życiem, od domu narodzin, przez Jas de Bouffan, aż po ostatnią pracownię na wzgórzu Les Lauves. Muzeum Granet przechowuje kolekcję jego prac i regularnie organizuje wystawy poświęcone jego twórczości.

 

Więcej o oficjalnym szlaku śladami malarza można znaleźć na stronie biura turystyki Aix-en-Provence. Wciąż jednak najważniejszym dziedzictwem Cézanne’a pozostaje nie konkretne miejsce, lecz sposób patrzenia, jaki po sobie zostawił – przekonanie, że w uważnym, powtarzalnym obserwowaniu tego samego krajobrazu, tej samej góry, tego samego martwego natury motywu, kryje się więcej prawdy niż w pościgu za nowością. To spojrzenie, wypracowane w prowansalskim świetle, zmieniło bieg całej sztuki zachodniej – i wciąż kształtuje sposób, w jaki patrzymy na ten region dzisiaj.