Tarascon i Tarasque

Tarascon potwór

Tarascon — Tarasque, święta Marta i Tartarin w jednej procesji

O samym zamku Tarascon pisaliśmy już osobno. Tu opowiadamy historię, która nadała miastu nazwę — i pokazujemy, jak w zaskakujący sposób połączyła się ona pół wieku temu z zupełnie inną, literacką legendą.

Potwór znad Rodanu

Według tradycji, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa w wodach Rodanu przy dzisiejszym Tarascon miało żyć stworzenie zwane Tarasque — opisywane w różnych wersjach jako hybryda smoka, żółwia, węża i lwa, pokryte kolczastym pancerzem, sięgające nawet piętnastu metrów wysokości.

Terroryzowało okoliczne wioski, przewracało łodzie i pożerało podróżnych wzdłuż rzeki. Żadna zbrojna wyprawa nie potrafiła go pokonać.

Święta bez broni

Wtedy do miasta miała przybyć święta Marta — według tradycji jedna z kobiet, które dotarły do Prowansji drogą morską z Palestyny i wylądowały w Saintes-Maries-de-la-Mer.

Usłyszawszy o potworze, nie sięgnęła po broń. Wyszła do niego z krzyżem i modlitwą, po czym miała go po prostu poskromić — w niektórych wersjach przywiązując paskiem od własnej sukni, w innych samą siłą wiary.

Poskromiony potwór wszedł do miasta łagodny jak baranek. Tam przerażeni mieszkańcy mieli go zabić, mimo że nie stanowił już zagrożenia — epizod, który legenda przekazuje z wyraźną nutą wyrzutu wobec ludzkiego okrucieństwa.

Rzeka, która naprawdę zabijała

Dyrektorka lokalnego muzeum etnograficznego Museon Arlaten proponuje racjonalne wyjaśnienie tej opowieści: legenda mogła być sposobem przekazania ostrzeżenia. Rodan bywał niebezpieczny — wylewał, przewracał łodzie, topił dzieci.

Tarasque, w tym odczytaniu, uosabia właśnie te realne zagrożenia rzeki — mit funkcjonujący jako zbiorowa pamięć o niebezpieczeństwie, przetłumaczona na język potwora, którego można było w końcu pokonać.

Sama figura potwora ma zresztą korzenie sięgające znacznie dalej niż chrześcijańska legenda o świętej Marcie. Kamienna rzeźba znana jako Tarasque z Noves, wykuta ponad dwa tysiące lat temu, pokazuje, że motyw groźnej, hybrydowej bestii krążył w wyobraźni ludów zamieszkujących dolinę Rodanu na długo przed przybyciem chrześcijaństwa — legenda o świętej Marcie ochrzciła po prostu znacznie starszy, pogański motyw nowym, religijnym znaczeniem.

Król, który uczynił z legendy instytucję

Legenda mogła pozostać tylko opowieścią, gdyby nie interwencja króla René Andegaweńskiego, władcy Prowansji w XV wieku. 14 kwietnia 1474 roku ustanowił on oficjalne „Gry i wyścigi Tarasque” oraz założył Zakon Rycerzy Tarasque, by święto trwało nieprzerwanie.

Od tego czasu, z przerwami wynikającymi z historii Francji, miasto co roku wyprowadza na ulice ogromną, ruchomą figurę potwora, prowadzoną przez grupę mieszkańców zwanych Tarascaïres.

To zadanie wymaga siły i zgrania — figura jest ciężka, a trasa liczy kilka kilometrów przez wąskie uliczki starego miasta. Tradycja włączenia lokalnej młodzieży do tego zaszczytnego, ale wymagającego obowiązku sięga jeszcze XX wieku, gdy odpowiedzialność za Tarasque powierzono stowarzyszeniu Sainte-Marthe.

Moment, w którym Tarasque spotkała Tartarina

Tu właśnie zbiegają się dwie historie miasta. Alphonse Daudet w 1872 roku umieścił w Tarascon swojego słynnego bohatera literackiego — Tartarina, wielkiego samochwałę opowiadającego o łowieckich wyczynach, których nigdy nie dokonał.

Przez dziesięciolecia mieszkańcy traktowali tę postać z rezerwą — trudno było wybaczyć Daudetowi wizerunek tchórza noszącego nazwę ich miasta.

Współczesna forma festiwalu, znana dzisiaj, ukształtowała się dopiero po drugiej wojnie światowej, w 1946 roku. To właśnie wtedy, obok tradycyjnej Tarasque, do obchodów oficjalnie włączono postać Tartarina — dwie legendy miasta, dotąd zupełnie osobne, połączyły się w jedną, wspólną celebrację.

Od legendy do UNESCO

25 listopada 2005 roku UNESCO wpisało Fêtes de la Tarasque na listę ustnego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości. Trzy lata później włączono je też do szerszej listy procesyjnych olbrzymów i smoków Belgii i Francji, a w 2019 roku legenda trafiła również do francuskiego krajowego inwentarza dziedzictwa niematerialnego.

Chateau Tarascon-IMG_2161

W tym samym 2005 roku, u stóp zamku króla René, stanął brązowy pomnik Tarasque autorstwa rzeźbiarza Pascala Demaumonta — dziś jeden z najchętniej fotografowanych punktów miasta.

Słowo, które przetrwało w słowniku

Historia zostawiła też ślad językowy. Słowo „tarasque” weszło do francuskiego jako określenie groźnego, nieokiełznanego stworzenia albo problemu, z którym trudno sobie poradzić.

Miasto przyjęło je jako własną nazwę i wizerunek — w herbie, nad bramami, i każdego roku, w ostatni weekend czerwca, na ulicach pełnych mieszkańców i turystów.