Cézanne i Sainte-Victoire — trudno o parę bardziej ze sobą zrośniętą w historii sztuki. Paul Cézanne namalował Mont Sainte-Victoire ponad osiemdziesiąt razy. Tę samą górę, z tego samego wzgórza, w różnych porach dnia i roku, przez ponad dwadzieścia lat — aż do śmierci w 1906 roku. Nie z braku wyobraźni ani pomysłów. Z przekonania, że ta jedna góra kryje w sobie zagadkę, której nie zdążył rozwiązać.
Dziś atelier Cézanne’a, stojące u podnóża wzgórza Les Lauves, wygląda dokładnie tak, jak je zostawił. Jego płaszcz wisi na kołku przy drzwiach. Na stole stoją butelki i czaszka — rekwizyty martwych natur. Jakby wyszedł na chwilę i miał wrócić.
Cézanne i Sainte-Victoire: góra, której nie można namalować raz
Mont Sainte-Victoire wznosi się 18 km na wschód od Aix-en-Provence. Wapienno-kredowy masyw o charakterystycznym trójkątnym profilu, widoczny z większości miasta. Nie jest szczególnie wysoka — 1011 metrów — ale ma coś, czego inne góry nie mają: stale zmienia się w świetle. O świcie jest niebiesko-szara, w południe prawie biała, o zachodzie przechodzi przez pomarańcz, fiolet i ciemną czerwień. Cień przesuwa się po niej inaczej o każdej porze dnia. Jest geometryczna i nieuchwytna jednocześnie.

Cézanne zobaczył ją naprawdę po raz pierwszy jako temat malarski dopiero w 1878 roku — i to niemal przez przypadek. W liście do przyjaciela, pisarza Emile’a Zoli, opisał widok na górę, który zapamiętał z okna pociągu jadącego z Aix, jako „piękny motyw” (beau motif). Miał wtedy trzydzieści dziewięć lat. Z tego przelotnego spojrzenia z okna wagonu wyrosła później cała, dwudziestoletnia obsesja.
Cézanne rozumiał, że góry na jego obrazach nie mogą być fotograficzną kopią rzeczywistości — muszą być strukturą, układem płaszczyzn barwnych, które tworzą napięcie i głębię. Sainte-Victoire była dla niego laboratorium, w którym przez dwie dekady testował ten pomysł. Każdy kolejny obraz był trochę bardziej abstrakcyjny. Kilka z ostatnich to już prawie kubizm — zanim kubizm w ogóle miał nazwę.
Picasso, który odwiedził Aix po śmierci Cézanne’a, powiedział: „On był ojcem nas wszystkich.”
Atelier — czas zatrzymany
W 1902 roku Cézanne kazał zbudować dla siebie pracownię u podnóża wzgórza Les Lauves, z dużymi oknami na południe i okiennicą na wysokości prawie czterech metrów — żeby móc wnosić do środka wysokie płótna i martwe natury z dużymi przedmiotami. Pracował tu przez cztery ostatnie lata życia.
Atelier zachowano. Wszystko jest na swoim miejscu: płótna oparte o ściany, butelki z których malował martwe natury, czaszka, sztalugi, pędzle w słojach. I płaszcz na kołku przy drzwiach, jakby właściciel wyszedł sprawdzić pogodę. Jest w tym coś niepokojącego i poruszającego jednocześnie — przestrzeń, w której czas naprawdę się zatrzymał. Nie dlatego, że ktoś ją zaaranżował dla turystów, ale dlatego, że nikt nie chciał nic ruszać.
Tydzień, który skończył się w nocy z 22 na 23 października
15 października 1906 roku Cézanne malował w plenerze, kiedy nadeszła nagła burza. Zamiast schronić się od razu, zostawał w deszczu jeszcze kilka godzin, dokańczając obraz. W końcu zasłabł. Przywieziono go do domu na wózku do prania — dwóch mężczyzn musiało przenieść go do łóżka.
To, co wydarzyło się później, jest może najbardziej poruszającym fragmentem tej historii: następnego ranka Cézanne, mimo osłabienia, zszedł do ogrodu przy atelier na Les Lauves, żeby pracować nad portretem swojego ogrodnika, Valliera, pod lipą. Chciał umrzeć, malując. Przez kolejny tydzień jego stan systematycznie się pogarszał. Zmarł w nocy z 22 na 23 października 1906 roku na zapalenie opłucnej — tydzień po tym, jak przemókł do suchej nitki, próbując dokończyć jeszcze jeden obraz.
Osiemdziesiąt razy ta sama góra, i ostatni obraz namalowany dzień po tym, jak niemal umarł w deszczu. W tym jest jakaś lekcja, której artysta nie powiedział wprost — tylko namalował. Że powtarzanie nie jest porażką wyobraźni. Że ta sama rzecz oglądana raz po raz odsłania coraz więcej warstw. Że może w patrzeniu, a nie w szukaniu nowego, kryje się odpowiedź.
Praktycznie
Atelier Cézanne: czynne przez cały rok (poniedziałki zamknięte). Bilet ok. 7,50 €. Rezerwacja online zalecana w sezonie. Stoi u podnóża wzgórza Les Lauves — 20 minut spacerem od centrum Aix.
Szlak Cézanne’a: oznaczony brązowymi guzikami z literą „C” wmurowanymi w chodnik centrum Aix — prowadzi przez miejsca związane z artystą: dom narodzin, Jas de Bouffan (dawna posiadłość rodziny), atelier.
Jardin des Peintres: belweder z reprodukcjami obrazów Cézanne’a, dokładnie w miejscu, z którego malował Sainte-Victoire — kilkanaście minut pieszo od atelier.
Mont Sainte-Victoire: wejście szlakiem od Vauvenargues lub Saint-Antonin (2–3 godziny na szczyt). Widok na południu Francji nie do przeoczenia.
Więcej o samym Cézannie i jego związku z regionem przeczytasz w tekście Paul Cézanne — malarz, który dał Prowansji jej kształt, a o mieście, w którym się urodził i zmarł — w głównym artykule o Aix-en-Provence. Oficjalne informacje o zwiedzaniu pracowni znajdziesz na stronie cezanne-en-provence.com.
Cézanne i Sainte-Victoire zostaną w historii sztuki jako jedna z najbardziej upartych, najdłuższych relacji między malarzem a jego tematem — dwadzieścia lat patrzenia na tę samą górę, aż do ostatniego tchu.