Opactwo Valsaintes – dolina, o której marzył irlandzki święty
W 1144 roku irlandzki mnich Malachiasz z Armagh, wracając z Rzymu do Irlandii, przemierzał odludną dolinę w prowansalskim zagłębiu zwanym doliną Absyntu. Wyraził wtedy życzenie, by właśnie tutaj powstał kiedyś klasztor.
Malachiasz był postacią niebanalną – przyjacielem samego świętego Bernarda z Clairvaux, przy którym zresztą zmarł cztery lata później, w 1148 roku. Jego życzenie dotyczące doliny w Prowansji spełniło się dopiero prawie czterdzieści lat później, gdy sam już nie żył.
Bóg słońca, zanim przyszli mnisi
Miejsce, które dziś nosi nazwę Boulinette, ma znacznie starszą historię niż sam klasztor. Archeolodzy znaleźli tu narzędzia z epoki paleolitu, ślady galijsko-rzymskiej zabudowy i pozostałości średniowiecznego castrum.
Jeszcze wcześniej, w starożytności, stało tu celtyckie sanktuarium poświęcone bogu słońca Belenosowi. To właśnie od jego imienia wywodzi się dzisiejsza nazwa miejsca – Boulinette, czy w starszej pisowni Bolinette.
Dwanaście habitów cystersów w Dolinie Świętej
Życzenie Malachiasza spełniło się około 1180 roku, gdy Bertrand Raimbaud, pan Simiane, przekazał ziemię Boulinette opactwu Silvacane w Bouches-du-Rhône. W obecności ojca opata Silvacane, cellerariusza i przeora, dwunastu cysterskich mnichów osiedliło się w dolinie, którą nazwali Vallis Sancta – Doliną Świętą.
Nazwa opactwa i całej filiacji pozostawała zresztą przedmiotem sporu między dwiema wielkimi liniami zakonu cysterskiego – opactwami Morimond i Cîteaux, które przez stulecia rywalizowały o formalną zwierzchność nad Valsaintes. Spór trafił nawet przed Parlament w Aix, który w grudniu 1684 roku rozstrzygnął go na korzyść opata François de Bergue, tego samego, który dwanaście lat wcześniej osobiście konsekrował nowy kościół w Boulinette. Kolejni opaci nosili przy tym godności typowe dla epoki – jeden z nich, Alphonse de Pajot du Pont, łączył zarząd Valsaintes z funkcją radcy-kleryka w paryskim Parlamencie, co dobrze pokazuje, jak dalekie od prostego życia zakonnego bywały czasem koneksje ówczesnych opatów tytularnych.

Zajęli się karczowaniem lasu, uprawą ziemi i utrzymaniem lasów. Rozwinęli też coś niezwykłego jak na klasztor: hutę szkła, która szybko zyskała spore uznanie w regionie – obfitość drewna opałowego z okolicznych lasów oraz piasku odpowiedniego do produkcji szkła sprawiły, że Opactwo Valsaintes stało się lokalnym centrum tego rzemiosła na długo przed tym, zanim ktokolwiek pomyślałby kojarzyć cystersów z hutnictwem szkła.
Czarna śmierć i ucieczka do macierzystego opactwa
Rozkwit nie trwał wiecznie. Czarna śmierć zdziesiątkowała szeregi zakonników, a najazdy tak zwanych wielkich kompanii – zbrojnych band grasujących po Francji w czasach wojny stuletniej – dokończyły dzieła zniszczenia.
W 1425 roku garstka ocalałych mnichów porzuciła Opactwo Valsaintes i schroniła się z powrotem w macierzystym opactwie Silvacane, zabierając ze sobą jedynie to, co najcenniejsze i najlżejsze. Przez ponad dwieście kolejnych lat dolina pozostawała całkowicie opuszczona, a las i roślinność stopniowo odzyskiwały teren wokół opuszczonych murów.
Nowy kościół w zamku Boulinette
Odrodzenie przyszło dopiero w drugiej połowie XVII wieku. Na prośbę niejakiego Dom Tédénata, opat macierzystego opactwa Morimond zarządził przeniesienie Opactwa Valsaintes do zamku Boulinette, pod warunkiem zachowania dawnej nazwy, i nakazał budowę nowego kościoła.
Nową świątynię poświęcono 26 maja 1672 roku, w obecności ówczesnego przeora. Zakonnicy mieszkali w tym miejscu nieprzerwanie aż do rewolucji francuskiej w 1790 roku, kiedy majątki kościelne skonfiskowano na rzecz państwa, a życie klasztorne w Valsaintes dobiegło ostatecznego końca po ponad sześciu wiekach religijnej obecności w tej dolinie.
Stajnia zamiast kaplicy
Po rewolucji budynki służyły przez ponad sto pięćdziesiąt lat jako gospodarstwo rolne – stodoła, stajnia, owczarnia. Kościół klasztorny, pozbawiony opieki, stopniowo popadał w ruinę razem z resztą zabudowań.
Odrodzenie zawdzięcza swoje istnienie stowarzyszeniu ATHRE, które w 1996 roku rozpoczęło żmudną odbudowę zrujnowanego kościoła i zaniedbanego od czasów rewolucji terenu. Trzy lata później, w 1999 roku, miejsce otworzyło się na zwiedzających.
Ogród, który rósł etapami
To, co dziś przyciąga większość odwiedzających, to nie tylko historia, ale przede wszystkim niezwykły ogród różany, rozwijany konsekwentnie przez kolejne ćwierć wieku. W 2000 roku odbyła się pierwsza edycja wydarzenia „Abbaye en Roses”, a dwa lata później ogród nawiązał partnerstwo z festiwalem róż w marokańskim Ouarzazate.

W 2011 roku ogród otrzymał prestiżową etykietę „Jardin Remarquable” francuskiego Ministerstwa Kultury. Kolejne lata przyniosły ogród suchy z kolekcją roślin odpornych na suszę (2013), chronologiczną trasę poświęconą historii róży zwaną „La Voie des Roses” (2014), oraz warzywnik uprawiany metodami permakultury (2016–2017).
Dziś kolekcja liczy kilkaset odmian róż, rozłożonych na tarasach dawnego opactwa razem z lawendą, roślinnością suchą i warzywami uprawianymi metodami agroekologicznymi. Rośliny dobierano świadomie pod kątem miejscowego, przepuszczalnego i piaszczystego podłoża – po latach obserwacji ogrodnicy zauważyli, że nowoczesne odmiany róż o dużych kwiatach i długim okresie kwitnienia radzą sobie tu gorzej niż stare, mniejsze odmiany, lepiej przystosowane do suchego, przepuszczalnego gruntu Wysokiej Prowansji.
Opactwo Valsaintes – czwarta, mniej znana siostra
Opactwo Valsaintes bywa nazywane czwartym, najmniej znanym cysterskim opactwem Prowansji – obok znacznie bardziej rozpoznawalnych Sénanque, Silvacane i Le Thoronet. Pozostawało w ich cieniu przez większość swojej współczesnej historii, mimo równie starego i bogatego rodowodu.
To właśnie ten mniejszy rozgłos sprawia, że dziś, w przeciwieństwie do tłumnie odwiedzanego Sénanque, Opactwo Valsaintes oferuje znacznie spokojniejsze, bardziej kameralne doświadczenie – bliższe temu, czego mógł szukać sam Malachiasz z Armagh, przemierzając tę dolinę prawie dziewięć wieków temu.
Kościół klasztorny zachował do dziś prostą, surową bryłę typową dla architektury cysterskiej – bez zbędnych ozdób, z naciskiem na proporcję i światło wpadające przez wąskie okna. To właśnie ten kontrast między surowością murów a bujnością otaczającego je dziś ogrodu różanego stanowi jeden z głównych powodów, dla których miejsce przyciąga coraz więcej odwiedzających, mimo skromniejszej promocji niż u trzech sławniejszych sióstr.
Jak zwiedzać opactwo Valsaintes
Opactwo Valsaintes leży w miejscowości zwanej Boulinette, na terenie gminy Simiane-la-Rotonde, w Alpach Wysokiej Prowansji, niedaleko płaskowyżu Albion.
Zwiedzanie obejmuje kościół klasztorny, ogród różany, ogród suchy i warzywnik permakulturowy. Miejsce oferuje też noclegi w formie pokoi gościnnych, restaurację z tarasem widokowym na dolinę oraz sklepik z lokalnymi produktami, sadzonkami róż i roślinami przystosowanymi do suchego klimatu.
Ogród jest otwarty sezonowo, od końca zimy do jesieni: do kwietnia oraz w październiku tylko popołudniami i w wybrane dni tygodnia, od maja do września przez większą część dnia, z wyjątkiem poniedziałków. Wstęp jest płatny, młodzież i studenci mają ulgi, a w cenie biletu jest popołudniowe oprowadzanie z przewodnikiem. Na zwiedzanie warto przeznaczyć półtorej do dwóch godzin, a kto chce zjeść obiad na tarasie, powinien wcześniej zarezerwować stolik.

Dojazd samochodem z Apt zajmuje około pół godziny, a z Awinionu nieco ponad godzinę, przez malownicze, kręte drogi płaskowyżu Albion i okolic Simiane-la-Rotonde. Przy opactwie jest bezpłatny parking. Warto połączyć wizytę ze zwiedzaniem samego Simiane-la-Rotonde, znanego z charakterystycznej, okrągłej wieży widokowej i wąskich, średniowiecznych uliczek.
Psy mogą wejść do ogrodu na smyczy, a na piknik przewidziano zacienione miejsce poza ogrodem. Górny taras i restauracja są dostępne dla osób na wózkach, natomiast po tarasowym ogrodzie nie wszędzie porusza się równie wygodnie.
Najlepszą porą na wizytę jest przełom maja i czerwca, gdy róże kwitną pełnią, a doroczne wydarzenie „Abbaye en Roses” świętuje ten moment całym programem atrakcji. W tym czasie ogród jest otwarty codziennie, a bilety są nieco droższe.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Opactwo Valsaintes – najczęstsze pytania
Czy opactwo Valsaintes wciąż jest czynnym klasztorem?
Nie, życie zakonne zakończyło się wraz z rewolucją francuską w 1790 roku. Dziś to prywatnie zarządzany ogród historyczny i miejsce kulturalne, otwarte dla zwiedzających.
Czym Opactwo Valsaintes różni się od opactwa Sénanque?
Valsaintes jest mniej znane i znacznie mniej tłoczne niż Sénanque, a jego główną atrakcją jest dziś rozbudowany ogród różany, a nie architektura klasztorna sama w sobie.
Skąd wzięła się nazwa Boulinette?
Nazwa pochodzi od celtyckiego boga słońca Belenosa, czczonego w tym miejscu w sanktuarium istniejącym jeszcze przed przybyciem chrześcijaństwa.
W 1144 roku Malachiasz z Armagh, wracając z Rzymu, przemierzał tę odludną dolinę i zapragnął, by stanął w niej klasztor. Sam tego nie doczekał, ale kilkadziesiąt lat później przyszło tu dwunastu cystersów, a po wiekach zarazy, opuszczenia i zapomnienia – ogrodnicy z różami. Vallis Sancta znów jest miejscem ciszy, tyle że dziś zamiast psalmów wypełnia ją zapach róż.