Fondation Vasarely – „Od Cézanne’a do Vasarely’ego: będziemy godni”
W grudniu 1973 roku na zachodnim skraju Aix-en-Provence, na gruncie oddanym przez miasto, Victor Vasarely położył kamień węgielny pod swoją fundację. Miał wtedy 67 lat i był najsłynniejszym twórcą op-artu na świecie. W fundamentach zostawił list. Zaczynał się od zdania: „De Cézanne à Vasarely: nous serons dignes” – „Od Cézanne’a do Vasarely’ego: będziemy godni”.
To zdanie nie było przypadkowe. Miejsce nazywa się Jas de Bouffan. Tak samo nazywała się posiadłość, w której przez czterdzieści lat mieszkał i malował Paul Cézanne. Vasarely uważał go za ojca nowoczesnej sztuki. Sam wybór Aix tłumaczył bogatą przeszłością artystyczną miasta i właśnie tym sąsiedztwem. Jego słowa i dokumenty z budowy przytacza historia projektu na stronie fundacji. Sama bastyda Cézanne’a jest dziś w trakcie restauracji i otwiera się tylko przy wyjątkowych okazjach, na przykład podczas Dni Dziedzictwa.
Dwa lata później, 14 lutego 1976 roku, budynek otwierali premier Jacques Chirac, Claude Pompidou i sekretarz stanu do spraw kultury Michel Guy. Na łące pod Aix stanęła czarno-biała budowla z szesnastu sześciokątów, jakiej Prowansja wcześniej nie widziała. Fondation Vasarely miała być nie tyle muzeum, co laboratorium sztuki dla miasta przyszłości.
Węgier, który chciał wyprowadzić sztukę z ram
Victor Vasarely urodził się w 1906 roku w Peczu na Węgrzech jako Győző Vásárhelyi. Przez dwa lata studiował medycynę, zanim w Budapeszcie trafił do pracowni Sándora Bortnyika, prowadzonej w duchu niemieckiego Bauhausu. Stamtąd wyniósł przekonanie, że sztuka, architektura i projektowanie to jedna dziedzina.
W 1930 roku wyjechał do Paryża i przez lata utrzymywał się z grafiki reklamowej. W 1937 roku narysował „Zebry” – czarno-białe pasy, które same układają się w sylwetki zwierząt. Dziś uważa się je za pierwsze dzieło op-artu, czyli sztuki opartej na złudzeniach optycznych.
Vasarely nie chciał jednak tworzyć obrazów do salonów. Marzył o „polichromatycznym mieście”, w którym geometryczne kompozycje pokrywają fasady, place i osiedla. Dlatego jego dzieła składały się z prostych modułów – kół, kwadratów i sześciokątów w kilku kolorach – które można było powielać i przenosić na dowolną skalę.
Do Prowansji trafił wcześniej. Od 1948 roku przyjeżdżał do Gordes, a w 1970 roku otworzył w tamtejszym zamku Muzeum Dydaktyczne. Fundacja w Aix miała pójść dalej: nie pokazywać sztuki w architekturze, tylko sama być architekturą.

Budynek z szesnastu sześciokątów
Fondation Vasarely to szesnaście sześciokątnych modułów o szerokości 14 metrów, połączonych jak plaster miodu. Razem tworzą prostokąt o wymiarach około 87 na 40 metrów i mają 5000 metrów kwadratowych powierzchni. Z zewnątrz fasadę pokrywają naprzemienne czarne i białe koła na kwadratach. Wystarczy przejść kilka kroków wzdłuż budynku, żeby wzór zaczął falować.
Wnętrza doświetla od góry czternaście piramidalnych świetlików. Światło zmienia się w ciągu dnia, a razem z nim kolory dzieł. Kiedy przechodzę z sali do sali, nie mam wrażenia, że idę korytarzem muzeum. Każde przejście otwiera nową perspektywę na następny sześciokąt. Heksagon nie był przypadkowym wyborem. Ten kształt powraca w wielu pracach Vasarely’ego, bo sześciokąty można łączyć w nieskończoność bez żadnych przerw – tak jak komórki plastra miodu albo moduły w jego wizji miasta. Budynek jest więc nie tylko muzeum, ale też największym obrazem, jaki artysta kiedykolwiek zbudował. Nazwano go „Centre Architectonique”, a sama fundacja opisuje go jako monumentalną rzeźbę, w której architektura i sztuki plastyczne stają się jednym.
Siedem modułów na parterze zajmują integracje – 42 monumentalne dzieła Vasarely’ego, najczęściej o wymiarach 5 na 8 metrów. Nie wiszą na ścianach. Są ścianami. Wykonano je z anodowanego aluminium, ceramiki, emalii, szkła, marmuru i tkanin. To, jak się je widzi, zależy od tego, gdzie się stoi: z bliska rozpadają się na moduły, z kilkunastu metrów zaczynają się wybrzuszać i zapadać.
Pół wieku walki o fundację
Historia Fondation Vasarely nie jest tak prosta jak jej geometria. Pierwszym prezesem fundacji Vasarely wybrał Charlesa Debbascha, dziekana wydziału prawa w Aix. W latach 1981–1993 fundacją zarządzał uniwersytet. W latach dziewięćdziesiątych, po sporze spadkowym w rodzinie artysty, z budynku wywieziono setki obrazów i tysiące grafik. W 2005 roku Debbasch został prawomocnie skazany za sprzeniewierzenie dzieł Vasarely’ego i pieniędzy fundacji.
Sam artysta zmarł w Paryżu 15 marca 1997 roku. Nie dożył upadku swojego projektu. W 2007 roku mówiło się, że fundacja zniknie, a w jej miejscu powstanie centrum sztuki cyfrowej. Dach przeciekał, a świetliki od 1984 roku były przykryte plandekami.
Fundację uratował wnuk artysty, Pierre Vasarely, który kieruje nią od 2009 roku. Przez blisko trzydzieści lat walczył w sądach o jej przetrwanie i o zwrot wywiezionych dzieł. O zwrot części z nich sądy orzekały jeszcze w 2024 roku. W 2013 roku budynek wpisano na listę zabytków, a sześć lat prac konserwatorskich kosztowało ponad 10 milionów euro. Naprawiono dach i świetliki, oczyszczono i częściowo wymieniono fasadę, odnowiono wnętrza i park. W 2020 roku Fondation Vasarely otrzymała status Musée de France.
Co zobaczyć w Fondation Vasarely
Integracje monumentalne
Najpierw warto obejść siedem sześciokątów na parterze. To serce fundacji i jedyne miejsce, gdzie idea Vasarely’ego została zrealizowana w pełnej skali. Dobrze jest zatrzymać się przy każdym dziele dwa razy – raz z bliska, żeby zobaczyć materiał i moduły, i raz z przeciwległego końca sali, żeby zobaczyć, jak zaczyna się ruszać.

Jak patrzeć na op-art
Złudzenie ruchu w pracach Vasarely’ego nie wymaga żadnej mechaniki. Wystarczą trzy rzeczy: silny kontrast barw, powtarzalny moduł i stopniowa zmiana wielkości lub koloru elementów. Kiedy koła na siatce kwadratów powoli rosną ku środkowi, oko odczytuje płaską powierzchnię jako wypukłą. Kiedy kolor ciemnieje ku brzegom, kompozycja zdaje się zapadać w głąb.
Dlatego w fundacji najlepiej się ruszać. Warto przejść wzdłuż integracji, podejść blisko, odejść na drugi koniec sali i spojrzeć jeszcze raz. Niektóre prace wyglądają najlepiej w pełnym słońcu, gdy światło ze świetlików pada prosto na ścianę, inne dopiero wtedy, gdy przesunie się chmura. Nie warto oglądać ich w pośpiechu – to sztuka, która działa dopiero w oku widza.
Vasarely Plasticien
Na piętrze pokazano drogę artysty w około 250 oryginalnych pracach i dokumentach, od grafiki reklamowej przez „Zebry” po najbardziej znane kompozycje z kulami i sześcianami. Ta część wyjaśnia, że falujące obrazy Vasarely’ego nie były jednorazowym efektem, tylko wynikiem kilkudziesięciu lat eksperymentów. Osobną salę zajmuje dwanaście prac z kolekcji Lucien Arkas.
Wystawa na 50-lecie
Do 1 listopada trwa jubileuszowa wystawa „Projet pour une révolution. Vasarely et l’architecture”. Przygotowano ją na 50-lecie otwarcia budynku i 120. rocznicę urodzin artysty, z wypożyczeniami między innymi z Centre Pompidou. Pokazuje, jak powstawał projekt fundacji i jak Vasarely wyobrażał sobie miasta przyszłości.

Fondation Vasarely i sztuka w Aix-en-Provence
Fundacja leży poza centrum, ale łatwo połączyć ją z innymi miejscami sztuki w Aix-en-Provence. Rano można zobaczyć Vasarely’ego, a po południu przejść do Hôtel de Caumont, Musée Granet albo pracowni Cézanne’a. Wtedy zdanie zakopane w fundamentach nabiera sensu – jednego dnia widać całą drogę od Cézanne’a do Vasarely’ego. Przy kilku płatnych atrakcjach opłaca się City Pass Aix-en-Provence, który obejmuje wstęp do fundacji.
Jak zwiedzać Fondation Vasarely
Przez większą część roku Fondation Vasarely jest otwarta od środy do niedzieli, a w poniedziałki i wtorki zamknięta. Latem, do końca sierpnia, działa codziennie i nieco dłużej.
Wstęp jest płatny. Seniorzy, osoby bezrobotne i osoby z niepełnosprawnością mają bilet ulgowy, młodzież i studenci płacą jeszcze mniej, najmłodsze dzieci wchodzą bezpłatnie, a dla rodzin przewidziano bilet rodzinny. Bilety można kupić przez internet, a fundacja jest też objęta kartą City Pass Aix-en-Provence. W weekendy przed południem odbywa się zwiedzanie z przewodnikiem, płatne dodatkowo. Można też wypożyczyć płatny audioprzewodnik, a drukowane przewodniki są po angielsku, niemiecku, włosku, hiszpańsku i węgiersku – po polsku nie ma.
Zwiedzanie obu poziomów zajmuje zwykle od półtorej do dwóch i pół godziny. Budynek jest dostępny dla osób na wózkach i z wózkami dziecięcymi: są dwa wejścia z rampą i winda. Można fotografować bez lampy błyskowej. Jest kawiarnia, sklep i szatnia, a piknik można urządzić w parku. To dobre miejsce na deszczowy dzień – więcej takich pomysłów jest w artykule Prowansja w deszczu.
Fundacja leży przy Avenue Marcel Pagnol, na zachodnim skraju Aix, w dzielnicy Jas de Bouffan. Przy budynku jest bezpłatny parking, a z dworca w Aix dojeżdża autobus miejski.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Fondation Vasarely – najczęstsze pytania
Czy wstęp do Fondation Vasarely jest płatny?
Tak. Seniorzy, młodzież, studenci i osoby bezrobotne mają bilety ulgowe, jest też bilet rodzinny, a najmłodsze dzieci wchodzą bezpłatnie. Aktualne ceny są w informacjach praktycznych.
Czy Fondation Vasarely jest otwarta codziennie?
Tylko latem, do końca sierpnia. Przez resztę roku jest otwarta od środy do niedzieli, a w poniedziałki i wtorki zamknięta. Aktualne godziny są w informacjach praktycznych.
Czy Fondation Vasarely leży w centrum Aix?
Nie, na zachodnim skraju miasta, w dzielnicy Jas de Bouffan. Najłatwiej dojechać autobusem miejskim z dworca albo samochodem – parking jest bezpłatny.
Czy w Gordes wciąż można zobaczyć dzieła Vasarely’ego?
Nie. Muzeum w zamku w Gordes zamknięto w 1996 roku. Monumentalne prace artysty ogląda się dziś w Aix.
W grudniu 1973 roku Victor Vasarely zakopał w ziemi Jas de Bouffan obietnicę, że będzie godny Cézanne’a. Potem przyszły dekady procesów, wywiezione obrazy i przeciekający dach. Dziś, pół wieku po otwarciu, fasada z czarnych i białych kół znów faluje nad łąką pod Aix – a list w fundamentach wciąż czeka pod stopami każdego, kto wchodzi do środka.