Le Panier – najstarsza dzielnica Marsylii, która przetrwała styczeń 1943 roku
W niedzielę 24 stycznia 1943 roku, około szóstej rano, w uliczkach nad północnym nabrzeżem starego portu w Marsylii zaczęło się łomotanie do drzwi. Francuscy policjanci, wspierani przez niemieckich żołnierzy, chodzili od kamienicy do kamienicy i powtarzali jedno polecenie: zabrać najpotrzebniejsze rzeczy i natychmiast wyjść.
Rodziny rybaków, portowych tragarzy i imigrantów, w dużej części z Włoch, schodziły po stromych schodach na nabrzeże. Tam czekały tramwaje. Zawiozły ich na dworzec Arenc, a stamtąd tysiące ludzi pojechały do obozu w Fréjus.
Tego dnia z domów wyrzucono około dwudziestu tysięcy mieszkańców. Tydzień później niemieccy saperzy zaczęli wysadzać opustoszałe kwartały dzielnicy Saint-Jean. Górna część wzgórza ocalała. Dziś nosi nazwę Le Panier i należy do tych atrakcji Prowansji, w których historia miasta leży dosłownie pod stopami.
Wzgórze, na którym wylądowali Grecy
Około 600 roku p.n.e. do naturalnej zatoki Lacydon przypłynęli Grecy z Fokai, miasta na wybrzeżu Azji Mniejszej. Według Office de Tourisme de Marseille swoją osadę, Massalię, założyli właśnie na wzgórzu, które dziś zajmuje Le Panier.
Wybór był rozsądny. Wzniesienie dawało osłonę i widok na morze, a u jego stóp leżał port, który przez następne dwadzieścia sześć wieków miał wyznaczać rytm miasta. O tym, jak wyglądały jego nabrzeża i jak zmieniały się przez stulecia, opowiada osobny artykuł o Vieux-Port w Marsylii.
Grecka Massalia była jednym z pierwszych prawdziwych miast na wybrzeżu dzisiejszej Francji. Jej miejsce na tle innych ośrodków regionu pokazuje artykuł Najstarsze miasta Prowansji – od Massalii do rzymskich miast Galii.
Sama nazwa dzielnicy jest znacznie młodsza i zupełnie nie grecka. Według tradycji pochodzi od szyldu XVII-wiecznej gospody „Le Logis du Panier”. Nazwa jednego lokalu stopniowo objęła całe otoczenie – tak, jak to się dzieje w miastach, w których ludzie umawiają się „pod koszem”, a nie pod numerem ulicy.

Dzielnica, której nie chciano oglądać
Przez średniowiecze i epokę nowożytną wzgórze było najgęściej zabudowaną częścią Marsylii. Wąskie domy stały ściana w ścianę, ulice zamieniały się w schody, a życie toczyło się wokół małych placów, studni i kościołów. Mieszkali tu marynarze, rzemieślnicy, handlarze i przybysze z całego basenu Morza Śródziemnego. Pod koniec XIX wieku dzielnica przyjęła kolejną falę imigrantów – głównie z Neapolu i z Korsyki – którzy żyli z pracy w porcie i z morza.
Dla władz miasta był to kłopotliwy zakątek. Dla nazistów, którzy zajęli Marsylię 12 listopada 1942 roku, stał się symbolem wszystkiego, czym gardzili: biedy, obcości, przestępczości i ludzi, którzy wymykali się kontroli. Dzielnica dawała też schronienie uchodźcom i członkom ruchu oporu.
Pretekstem stały się zamachy z 3 stycznia 1943 roku, w których zginęli niemieccy żołnierze. Dwa dni później w mieście wprowadzono stan oblężenia. 14 stycznia generał SS Carl Oberg spotkał się z szefem policji Vichy René Bousquetem i ustalono szczegóły operacji nazwanej „Sultan”.
To ważne, bo o tamtych wydarzeniach często mówi się tylko jako o niemieckiej zbrodni. Tymczasem łapanki i wysiedlenie przeprowadziła w dużej mierze francuska policja, a Niemcy nadzorowali całość i dostarczyli wojsko.
W dniach 22–24 stycznia skontrolowano dziesiątki tysięcy osób. Do obozu w Compiègne wysłano 1642 marsylczyków, a stamtąd dalej na wschód. Wśród nich było 782 Żydów, których deportowano do obozu zagłady w Sobiborze.
Od 1 lutego 1943 roku niemieccy saperzy wysadzali opróżnione domy. Zniszczono 1494 budynki. Ocalało zaledwie kilka: ratusz Hôtel de Ville, kościół Saint-Laurent, Hôtel de Cabre i Maison Diamantée – renesansowa kamienica z fasadą pokrytą boniami w kształcie diamentowych szpiców, wpisana na listę zabytków już w 1925 roku. Kiedy dziś idę nabrzeżem za ratuszem, patrzę na te nieliczne stare fasady jak na świadków, którzy jako jedyni pamiętają tamten luty.
Po wojnie trzeba było zdecydować, co postawić na gruzach. Pierwszy plan przygotował w 1948 roku architekt André Leconte, ale jego wielkie bloki na nabrzeżu wywołały powszechny sprzeciw i Leconte ustąpił. Kierownictwo przejął Fernand Pouillon, jeden z wielkich architektów powojennej Francji, który w latach 1949–1955 razem z André Devinem zaprojektował nową zabudowę przy Quai du Port. Jego długie, kamienne bloki są surowe i spokojne – bez ozdób, za to z wyraźnym rytmem okien, loggii i arkad w parterze.
Mało kto wie, że Pouillon i Devin rozważali wtedy także przebudowę całego Le Panier, co oznaczałoby kolejne wyburzenia. Te plany nigdy nie weszły w życie – i dzięki temu wzgórze zachowało swój dawny układ.
To ten sam Pouillon, który niecałą dekadę później napisał powieść Les Pierres sauvages o budowie cysterskiego opactwa Thoronet. Kiedy patrzę na jego marsylskie kamienice, trudno nie widzieć w nich tej samej dyscypliny formy.
Dla Le Panier oznaczało to nową granicę. Wzgórze, które kiedyś schodziło do wody labiryntem zaułków, dziś kończy się nagle – rzędem powojennych budynków, za którymi zaczyna się port. Wchodząc w górę od strony ratusza, przekracza się niewidzialną linię między miastem odbudowanym a miastem, które przetrwało.

Place de Lenche i schody Montée des Accoules
Najlepiej wejść do Le Panier od strony portu, zza Hôtel de Ville. Uliczki od razu zaczynają się wspinać, a po kilku minutach otwiera się Place de Lenche – niewielki plac na skraju wzgórza, z widokiem w stronę morza.
Często mówi się, że to najstarszy plac Marsylii i dawna grecka agora. Nazwa przypomina jednak znacznie późniejszych gospodarzy – korsykańską rodzinę Lenche, po korsykańsku Linciu. W XVI wieku urządzili tu warsztat obróbki korali, sklepy i okazałą rezydencję. W 1553 roku Thomas Lenche założył Compagnie du Corail, która wydobywała koral u wybrzeży dzisiejszej Algierii. Rodzina bardzo się wzbogaciła. Przy tym samym placu stał też dom rodziny Riquetti, w którym w 1660 roku nocował Ludwik XIV podczas swojej wizyty w Marsylii.
Pod placem kryją się Caves Saint-Sauveur – podziemne cysterny, które miejscowe źródła wiążą jeszcze z czasami greckiej Massalii. Południową część placu zburzono zimą 1943 roku i zabudowano po wojnie. Dziś to miejsce przede wszystkim kawiarniane: stoliki, widok na Notre-Dame de la Garde i ludzie, którzy nigdzie się nie spieszą.
Z placu w górę prowadzi Montée des Accoules, jedna z najbardziej charakterystycznych ulic dzielnicy. To właściwie długi ciąg schodów wciśnięty między kamienice, na którym dobrze widać, jak bardzo strome jest to wzgórze. Tu nikt nie buduje szerokich alei – topografia wciąż decyduje za urbanistów.
Dzwonnica, którą ocalił zegar
Przy Montée des Accoules stoi Notre-Dame-des-Accoules, jedna z najstarszych parafii Marsylii. Pierwszy kościół powstał tu w XI wieku, a w XIII wieku przebudowano go razem z dzwonnicą. Jej dolne, ośmioboczne kondygnacje należały do dawnej wieży Sauveterre, z której bił dzwon zwołujący radę miejską i ogłaszający alarm.
W czasie rewolucji kościół stał się miejscem zebrań sekcji zbuntowanej przeciw Konwencji. Kara przyszła szybko: 2 maja 1794 roku rozbiórkę świątyni wystawiono na licytację. Prace ciągnęły się latami i skończyły dopiero w 1808 roku.
Dzwonnica ocalała z bardzo praktycznego powodu. Jej zegar wskazywał czas wszystkim pracom w porcie i w mieście, więc nikt nie chciał go zburzyć. Obecny kościół zbudowano w XIX wieku, a na dziedzińcu warto zajrzeć do kaplicy Kalwarii z 1820 roku – ze sztucznymi grotami i krzyżem ustawionym na skalnym usypisku.

Vieille Charité – pałac dla ubogich
Najbardziej monumentalną budowlą Le Panier jest Vieille Charité. W 1640 roku rada miejska, idąc za królewską polityką zamykania ubogich i żebraków, postanowiła zbudować dla nich przytułek. Projekt przygotował urodzony w tej dzielnicy Pierre Puget, a budowę rozpoczęto w 1671 roku. Całość ukończono dopiero w 1749 roku.
Cztery skrzydła z różowego i białego kamienia otaczają prostokątny dziedziniec z arkadowymi galeriami. W jego środku stoi kaplica z owalną kopułą, wzniesiona w latach 1679–1707 i uważana za jedno z najważniejszych dzieł Pugeta.
Po rewolucji budynek był hospicjum, potem mieszkaniami dla najbiedniejszych. W latach czterdziestych XX wieku niszczejące zabudowania zauważył Le Corbusier i zaalarmował władze. W 1951 roku kaplicę i przytułek wpisano na listę zabytków, w 1962 roku wyprowadzono ostatnich mieszkańców, a restauracja trwała blisko ćwierć wieku.
Od 1986 roku Vieille Charité jest centrum kulturalnym. Mieszczą się tu Musée d’Archéologie Méditerranéenne z kolekcją egipską, jedną z najważniejszych we Francji, oraz Musée d’Arts Africains, Océaniens, Amérindiens. Wejście na dziedziniec i do kolekcji stałych jest bezpłatne, płaci się tylko za wystawy czasowe.
Le Panier dzisiaj – murale, pranie i schody
Współczesne Le Panier to dzielnica pełna koloru. Na bramach, roletach i narożnikach kamienic pojawiają się murale, szablony i naklejki. Nie ma tu jednej oficjalnej galerii – część prac znika po kilku miesiącach, zamalowana albo zastąpiona nowymi, więc każda wizyta wygląda trochę inaczej.
Między pracowniami ceramiki, sklepikami z rękodziełem i małymi galeriami wciąż toczy się zwykłe życie. Pranie suszy się nad ulicą, sąsiedzi rozmawiają przez okna, a doniczki z roślinami stoją na schodach. Warto przejść Rue du Panier, okolice Rue du Petit Puits i Rue de l’Évêché, ale jeszcze lepiej po prostu skręcać w boczne zaułki. Na samym szczycie wzgórza leży Place des Moulins – najcichszy z placów dzielnicy. Kiedyś stało tu wiele wiatraków, dziś został tylko jeden.
To właśnie w Le Panier najłatwiej zrozumieć, czym różni się Marsylia od reszty Prowansji. To nie jest pocztówkowe miasteczko z lawendą. To port, który od dwudziestu sześciu wieków przyjmuje ludzi z całego Morza Śródziemnego – i nosi na murach ślady każdej z tych fal.
Jak połączyć Le Panier z resztą Marsylii
Le Panier leży w samym środku najciekawszej części miasta. Dobrze sprawdza się trasa na pół dnia: rano wejście od strony portu i Place de Lenche, potem Montée des Accoules i Vieille Charité, a na koniec zejście do katedry La Major, Fortu Saint-Jean i Mucem.
Tuż obok, przy Mucem, działa także Cosquer Méditerranée – rekonstrukcja podwodnej groty z malowidłami sprzed dziesiątek tysięcy lat. Jeśli w planie jest rejs na Château d’If, spacer po Le Panier można zmieścić przed wypłynięciem albo po powrocie do portu. Więcej o całym mieście w przewodniku po Marsylii.
Jak zwiedzać Le Panier
Le Panier zwiedza się pieszo, a sama dzielnica jest dostępna o każdej porze i bez biletów. Najbliższa stacja metra to Vieux-Port, a od strony zachodniej łatwo dojść ze stacji Joliette. Samochód lepiej zostawić na jednym z płatnych parkingów podziemnych przy porcie – ulice dzielnicy są wąskie, częściowo zamknięte dla ruchu i prawie bez miejsc do parkowania.
Na sam spacer wystarczy półtorej do dwóch godzin. Z wizytą w muzeach Vieille Charité, kawą na Place de Lenche i zejściem do katedry lepiej zaplanować pół dnia.
Dzielnica leży na wzgórzu i składa się w dużej mierze ze schodów i stromych podejść. Wygodne buty naprawdę się przydają, a w upalne dni także woda. Dla osób na wózkach część trasy będzie trudna.
Dziedziniec Vieille Charité i stałe kolekcje tamtejszych muzeów można oglądać bezpłatnie, a bilet obowiązuje tylko na wystawy czasowe – dzieci, młodzież i studenci z Unii Europejskiej wchodzą na nie za darmo, a w pierwszą niedzielę miesiąca bezpłatnie wchodzą wszyscy. Muzea są zamknięte w poniedziałki, z wyjątkiem poniedziałku wielkanocnego i zielonoświątkowego, oraz w kilka świąt w roku.
Najspokojniej jest rano, kiedy łatwiej też fotografować wąskie uliczki. Po południu otwierają się galerie i kawiarnie, a dzielnica robi się gwarna.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Le Panier – najczęstsze pytania
Czy Le Panier to naprawdę najstarsza część Marsylii?
Tak. Na tym wzgórzu około 600 roku p.n.e. Grecy z Fokai założyli Massalię, od której zaczyna się historia miasta.
Czy dzielnica została zniszczona w czasie wojny?
Częściowo. W lutym 1943 roku wysadzono dolne kwartały dzielnicy Saint-Jean między wzgórzem a portem. Górna część, którą dziś nazywa się Le Panier, przetrwała.
Czy za wejście do Vieille Charité trzeba płacić?
Nie za dziedziniec i kolekcje stałe muzeów. Bilet obowiązuje tylko na wystawy czasowe.
Ludzie wyrzuceni z domów 24 stycznia 1943 roku w większości nigdy nie wrócili do swoich ulic, bo tych ulic już nie było. Ale na wzgórzu nad portem wciąż stoją domy, które pamiętają tamten poranek, a schody Montée des Accoules prowadzą w górę tak samo jak wtedy. Le Panier nie jest skansenem. Jest dzielnicą, która przeżyła Greków, zarazę, rewolucję i wojnę – i po każdej z tych historii po prostu otwierała okna i wieszała pranie.