Cézanne jako kopista brzmi dziś niemal paradoksalnie. Artystę, którego późniejsze malarstwo stało się jednym z fundamentów sztuki nowoczesnej, zwykle przedstawia się jako twórcę uparcie szukającego własnego języka. Tymczasem około 1859–1860 roku dwudziestoletni Paul Cézanne stanął przed obrazem Félixa-Nicolasa Frilliégo w muzeum w Aix-en-Provence i wykonał jego bardzo wierną kopię. Dziś oba płótna można oglądać w Musée Granet, niemal tak jak wtedy, gdy młody malarz dopiero uczył się patrzeć na cudzą kompozycję, światło i kolor.
Historia jest ciekawa także dlatego, że wybrany przez Cézanne’a obraz nie przedstawiał neutralnej sceny akademickiej. Le Baiser de la Muse – „Pocałunek Muzy” – opowiada o poecie, który zasypia przy biurku, a skrzydlata Muza pochyla się nad nim i przynosi natchnienie pocałunkiem. W tym samym czasie Cézanne pisał wiersze, intensywnie korespondował z Émile’em Zolą, rozpoczął studia prawnicze zgodnie z oczekiwaniami ojca i wciąż nie był pewien, czy jego przyszłość należy do literatury, malarstwa czy bardziej przewidywalnej kariery. Kopia Frilliégo staje się przez to czymś więcej niż szkolnym ćwiczeniem – nawet jeśli nie da się udowodnić, że młody artysta wybrał ten temat jako świadomy komentarz do własnej sytuacji.
Frillié i obraz, który trafił do Aix
Félix-Nicolas Frillié urodził się w Dijon w 1821 roku i należał do pokolenia francuskich malarzy romantycznych, którzy regularnie wystawiali na paryskim Salonie. Le Baiser de la Muse namalował w 1857 roku. W tym samym roku obraz pokazano na Salonie, następnie zakupiono go z cesarskiej liste civile i przekazano do muzeum w Aix. Płótno ma 82 × 59 cm i przedstawia scenę osadzoną w skromnej mansardzie: poeta zasnął przy stole, opierając głowę na ręce, a nad nim pojawia się uskrzydlona kobieca postać.
Motyw jest typowo romantyczny. Natchnienie nie wynika tu z cierpliwej pracy ani technicznego przygotowania, lecz przychodzi z zewnątrz, niemal jak łaska. Muza całuje śpiącego poetę i wprowadza go w stan, w którym sztuka rodzi się pomiędzy snem, pragnieniem i wyobraźnią. Dla współczesnego widza skrzydła mogą początkowo sugerować scenę religijną, ale sens obrazu jest świecki i literacki: to alegoria twórczej inspiracji.
Cézanne jako kopista w szkole rysunku w Aix
Cézanne zetknął się z obrazem Frilliégo krótko po jego wejściu do miejscowych zbiorów. W październiku 1857 roku zapisał się do bezpłatnej szkoły rysunku w Aix, działającej w dawnym Prieuré de Malte. Szkoła i muzeum tworzyły w praktyce jeden organizm: uczniowie korzystali z gipsowych odlewów, marmurów i obrazów znajdujących się w tej samej instytucji. Cézanne uczęszczał na zajęcia z modela i rysunku według antyku, a w 1859 roku otrzymał drugą nagrodę z malarstwa.
Kopiowanie dzieł innych artystów było w XIX wieku podstawowym sposobem nauki, nawet jeśli w Aix nie stanowiło wówczas osobnego, formalnego przedmiotu. Młody malarz mógł w ten sposób analizować konstrukcję obrazu, sposób modelowania postaci, relacje kolorystyczne i światłocień. Później Cézanne kontynuował tę praktykę w Paryżu, kopiując i szkicując dzieła oglądane w Luwrze. Jego nowoczesność nie zaczęła się więc od odrzucenia tradycji, lecz od długiego i uważnego studiowania tego, co zrobili inni.
Dlaczego właśnie Pocałunek Muzy?
Musée Granet zwraca uwagę na literackie zainteresowania młodego Cézanne’a. W jego wczesnej korespondencji z Zolą poezja pojawia się równie często jak malarstwo, a czasem nawet częściej. W grudniu 1858 roku, narzekając na perspektywę studiów prawniczych, Cézanne przywoływał w liście Muzy Helikonu, Pindosu i Parnasu, prosząc je o ulgę w swoim losie. Kilka miesięcy później kopiował obraz, w którym Muza przychodzi do zmęczonego poety.
Zbieżność jest kusząca, ale warto zachować ostrożność. Nie zachował się list, w którym Cézanne wyjaśniałby, dlaczego wybrał właśnie Frilliégo. Takanori Nagaï interpretuje śpiącego poetę jako możliwe alter ego młodego Cézanne’a, rozdartego między prawem, poezją i marzeniem o malarstwie. To interesująca hipoteza, wsparta jego korespondencją, ale nadal pozostaje interpretacją, a nie faktem udokumentowanym przez samego artystę.
Kopia wierna, ale nie identyczna
Wersja Cézanne’a nosi tytuł Le Baiser de la muse, d’après Frillié, spotyka się też tytuł Le Rêve du poète. Musée d’Orsay datuje ją na lata 1859–1860 i określa jednoznacznie jako kopię według Frilliégo. Cézanne zachował niemal dokładnie wysokość oryginału – jego płótno ma 82,5 cm wysokości – ale poszerzył kompozycję do 66 cm. Powtórzył układ postaci, gest Muzy i większość elementów sceny, dzięki czemu pokrewieństwo obu obrazów jest natychmiast widoczne.
Różnice są jednak wystarczające, by porównanie obu płócien było interesujące. Cézanne stosuje cieplejszą tonację, a kontrasty światła i cienia są mniej dramatyczne niż u Frilliégo. Musée Granet wskazuje również na uproszczenia i pewien brak pewności charakterystyczny dla młodzieńczej pracy. Z kolei szczegółowe studium Société Cézanne ocenia obraz bardziej surowo: jako bardzo wierne ćwiczenie szkolne, którego największą wartością jest właśnie sprawność techniczna dwudziestoletniego malarza.
Te dwie interpretacje nie muszą się wykluczać. Nie trzeba doszukiwać się w każdym pociągnięciu pędzla zapowiedzi przyszłego autora Montagne Sainte-Victoire, aby uznać obraz za ważny. Jego wartość polega właśnie na tym, że pokazuje Cézanne’a przed Cézanne’em – artystę posiadającego już warsztat, ale jeszcze pracującego cudzym językiem.

Cézanne kopiował znacznie więcej
Le Baiser de la Muse nie był jedynym takim ćwiczeniem. Badania nad wczesną twórczością Cézanne’a pokazują liczne kopie i studia wykonywane według obrazów, rzeźb i reprodukcji innych mistrzów. Wśród nich znajdują się prace oparte na dziełach Prud’hona, Lancreta, Jacoba Muncha czy Graneta, a także studia antycznych i renesansowych rzeźb. Później w Luwrze Cézanne analizował twórczość artystów, których miejsce w historii sztuki było już wówczas niepodważalne.
To ważny kontekst, bo łatwo zbudować fałszywy obraz awangardowego twórcy jako kogoś, kto rozwija się wyłącznie w opozycji do poprzedników. Cézanne działał inaczej. Najpierw patrzył, kopiował, upraszczał i sprawdzał konstrukcję cudzych dzieł, a dopiero potem coraz konsekwentniej zmieniał sposób budowania przestrzeni i formy. Kopia była częścią procesu, nie zaprzeczeniem oryginalności.
Obraz, który Cézanne podarował matce
Jest jeszcze jeden szczegół, który odróżnia tę pracę od anonimowej szkolnej wprawki. Cézanne podarował swoją kopię matce, Anne-Élisabeth, a ona przechowywała ją przez całe życie w swojej sypialni. Informację tę przytacza Musée Granet, łącząc ją z okresem, kiedy rodzina przenosiła się do Jas de Bouffan i młody artysta zaczynał wykorzystywać wielki salon rodzinnej posiadłości jako pierwszą pracownię. Właśnie tam, od 1859 roku, powstawały także monumentalne malowidła ścienne inspirowane reprodukcjami dawnych mistrzów.
Nie wiadomo, dlaczego matka wybrała dla Pocałunku Muzy tak prywatne miejsce, ale sam fakt przechowywania obrazu w rodzinnej sypialni sugeruje, że praca nie została potraktowana jak zużyte ćwiczenie. Później płótno znalazło się w kolekcji Augusta Pellerina, jednego z najważniejszych kolekcjonerów Cézanne’a. W 1982 roku przyjęło je państwo francuskie w ramach dation, przypisując do Musée d’Orsay.
Dwa obrazy znów spotykają się w Musée Granet
Dziś sytuacja zatoczyła koło. Oryginał Frilliégo pozostaje w Aix, a dzieło Cézanne’a, formalnie należące do Musée d’Orsay, jest zdeponowane w Musée Granet. Dzięki temu można porównać model i kopię dokładnie w mieście, w którym młody artysta uczył się malarstwa. W muzeum poświęcono Cézanne’owi dwie sale pokazujące drogę od prac szkolnych i doświadczeń z Jas de Bouffan po późniejsze malarstwo dojrzałe. Więcej o samym miejscu znajduje się w osobnym przewodniku po Musée Granet.
Zestawienie z Frilliém jest jednym z najlepszych początków tej opowieści. W dojrzałych obrazach Cézanne’a łatwo dostrzec artystę świadomego własnego języka. Tutaj ogląda się jeszcze ucznia: dokładnego, sprawnego, zainteresowanego literaturą i sztuką innych ludzi. Kilkadziesiąt lat później to jego obrazy będą kopiowane i analizowane przez kolejne pokolenia.
Czego uczy historia Pocałunku Muzy?
Najciekawsze nie jest to, że wielki malarz kiedyś kopiował. Robili to niemal wszyscy artyści wykształceni w tradycyjnym systemie nauki. Ważniejsze jest zobaczenie momentu, w którym oryginalność jeszcze nie jest gotowym stylem, lecz procesem budowanym z obserwacji, powtórzeń i stopniowego odchodzenia od wzoru. Cézanne jako kopista nie przeczy więc późniejszemu Cézanne’owi – pomaga zrozumieć, skąd się wziął.
W Aix-en-Provence ta historia ma dodatkową wartość, bo można śledzić ją w miejscach rzeczywiście związanych z artystą: od Musée Granet i dawnej szkoły rysunku po Jas de Bouffan i Atelier des Lauves. Le Baiser de la Muse jest jednym z najwcześniejszych punktów tej trasy. Nie pokazuje jeszcze mistrza. Pokazuje dwudziestolatka, który patrzy na cudzy obraz i próbuje zrozumieć, jak działa malarstwo.
FAQ
Czy Cézanne skopiował obraz Frilliégo?
Tak. Musée d’Orsay opisuje Le Baiser de la muse, d’après Frillié jednoznacznie jako kopię obrazu Félixa-Nicolasa Frilliégo. Cézanne wykonał ją około 1859–1860 roku, mając około 20 lat.
Gdzie znajdują się oba obrazy?
Oba można dziś oglądać w Musée Granet w Aix-en-Provence. Oryginał Frilliégo trafił do muzeum w Aix w 1857 roku, natomiast wersja Cézanne’a należy do Musée d’Orsay i znajduje się w depozycie w Musée Granet.
Czy Cézanne często kopiował innych artystów?
Tak. Kopiowanie i studiowanie innych dzieł było ważnym elementem jego wczesnej nauki. Zachowały się kopie i rysunki wykonywane według obrazów, rzeźb oraz reprodukcji różnych artystów, a Cézanne kontynuował takie studia także podczas pobytów w Paryżu.
Dokumentacja obu obrazów jest dostępna w Musée d’Orsay, a kontekst nauki Cézanne’a i porównanie obu wersji opisują materiały edukacyjne Musée Granet.