Bories w Prowansji

Bories w Prowansji

Bories w Prowansji — dlaczego porzucono tysiące kamiennych chat

Pod Gordes stoi znany wszystkim Village des Bories — najlepiej zachowany zespół kamiennych chat w regionie.

Ale to tylko czubek góry lodowej. W całej Prowansji szacuje się istnienie od trzech do sześciu tysięcy podobnych budowli — większość zarośnięta, ukryta w lasach, zapomniana na opuszczonych polach.

Tu nie powtarzamy historii samej wioski pod Gordes. Skupiamy się na czymś innym: dlaczego cały ten sposób budowania nagle, w ciągu kilku dekad, po prostu przestał być potrzebny.

Trzy ciosy naraz

W połowie XIX wieku prowansalska wieś żyła z trzech filarów: hodowli jedwabników, uprawy winorośli i pracy sezonowej na polu. Bories służyły właśnie tej trzeciej gałęzi — jako schronienia sezonowe, magazyny i miejsca pracy z dala od głównej wsi.

Około 1854 roku pierwszy filar zaczął się kruszyć. Choroba pebryna zaatakowała hodowle jedwabników w całej Francji, niszcząc gałąź gospodarki, która od pokoleń dawała dodatkowy dochód drobnym rolnikom — krajowa produkcja kokonów jedwabnika zapadła się z 26 tysięcy ton rocznie w 1853 roku do zaledwie 7,5 tysiąca ton trzy lata później. Skala katastrofy była na tyle poważna, że do walki z chorobą wezwano samego Louisa Pasteura, który dopiero po latach badań znalazł sposób na jej opanowanie.

Kilkanaście lat później przyszedł drugi cios. Filoksera, mszyca niszcząca korzenie winorośli, dotarła do południowej Francji w latach 60. i 70. XIX wieku i zdziesiątkowała miejscowe winnice. Skala zniszczeń w skali całego kraju była oszałamiająca: francuska produkcja wina spadła z 85 milionów hektolitrów w 1875 roku do zaledwie 25 milionów pięć lat później, a łącznie kraj stracił ponad połowę powierzchni upraw winorośli.

Trzeci cios był bardziej cywilizacyjny niż rolniczy. Industrializacja przyciągała młodych ludzi do miast, oferując stabilniejszą pracę i pewniejszą pensję niż mozolna uprawa kamienistych, jałowych poletek na wzgórzach.

Żaden z tych trzech czynników osobno nie musiałby wyludnić regionu. Razem, w ciągu jednego pokolenia, wystarczyły, by tysiące bories stały się zbędne niemal równocześnie — bo cała ich funkcja opierała się właśnie na modelu drobnego rolnictwa sezonowego, które te trzy ciosy naraz uczyniły ekonomicznie nieopłacalnym.

Las odzyskał to, co ludzkie

Opuszczone bories nie zostały zburzone. Po prostu przestano ich używać.

Bez corocznego czyszczenia okolicznych poletek z roślinności, las zaczął odzyskiwać teren. Dęby i krzewy oplotły kamienne ściany, korzenie wcisnęły się między płyty wapienne.

W wielu miejscach proces ten był tak skuteczny, że jeszcze w połowie XX wieku miejscowi rolnicy nie do końca pamiętali, gdzie dokładnie stoją poszczególne chaty. Cały krajobraz rolniczy sprzed stu lat zniknął pod zielenią.

Ile naprawdę mają lat

Sama technika budowy bez zaprawy — układanie płaskich kamieni warstwa po warstwie, aż zejdą się w kopułę — jest bardzo stara i występuje w wielu kulturach śródziemnomorskich niezależnie od siebie.

Oficjalna strona Village des Bories mówi o nieprzerwanej tradycji sięgającej epoki brązu, czyli blisko trzech tysięcy lat. To poglądowa, często powtarzana wersja.

Village des Bories Kamienna wioska

Badacze architektury wiejskiej, w tym francuski specjalista Christian Lassure, podchodzą do tej daty ostrożniej — podkreślają, że nieprzerwana ciągłość od epoki brązu nie została nigdy potwierdzona archeologicznie. Pewne pozostaje jedno: konkretne, zachowane do dziś budynki pochodzą w większości z XVII-XIX wieku, niezależnie od tego, jak starą tradycję kontynuowały.

Ten sam pomysł na całym kontynencie

Bories nie są prowansalskim wynalazkiem w sensie ścisłym — to raczej uniwersalne rozwiązanie, do którego ludzie dochodzili niezależnie wszędzie tam, gdzie było pod dostatkiem płaskiego kamienia, a brakowało drewna budowlanego.

We włoskiej Apulii ten sam pomysł przybrał formę trulli — dziś rozpoznawalnych na całym świecie, częściowo dzięki statusowi UNESCO przyznanemu okolicom Alberobello. W Irlandii budowano w ten sposób clochans, kamienne cele mnichów pustelników.

Podobne konstrukcje spotyka się na greckich Cykladach i w niektórych regionach Szkocji. Za każdym razem taka sama logika geometrii i ciężaru, wymyślona od nowa przez ludzi, którzy nigdy się nie spotkali.

Technika ta nazywana jest fachowo murowaniem „na sucho, ciosowo” (pierre sèche) — bez zaprawy, bez żadnego spoiwa poza precyzją dopasowania kolejnych warstw kamienia, cofających się stopniowo do środka, aż zejdą się w szczelną kopułę. To właśnie ta prostota konstrukcyjna, niewymagająca żadnych materiałów poza samym kamieniem leżącym dosłownie pod nogami budowniczych, sprawiła, że rozwiązanie to pojawiało się niezależnie wszędzie tam, gdzie zbiegły się te same dwa warunki: obfitość płaskiego wapienia i niedobór drewna.

Gdzie jeszcze szukać bories

Poza samą, odrestaurowaną wioską pod Gordes, pojedyncze bories można napotkać niemal przypadkiem, wędrując szlakami Plateau de Vaucluse czy Plateau de Claparèdes w centralnym Luberonie.

Wiele z nich stoi dziś zarośniętych, bez żadnego oznakowania — po prostu kamienna kopuła wyłaniająca się nagle zza zakrętu leśnej ścieżki. To zupełnie inne doświadczenie niż zorganizowane zwiedzanie skansenu.

Kto lubi tego rodzaju przypadkowe odkrycia, powinien wybrać się na spacer w okolicach Roussillon lub wzdłuż tras łączących Gordes z opactwem Sénanque — pojedyncze, niezidentyfikowane bories pojawiają się tam regularnie, świadectwo skali zjawiska, które w skansenie widać tylko we fragmencie.

Trzy do sześciu tysięcy takich budowli, rozsianych po całym regionie, to pomnik cywilizacji, która nie zostawiła po sobie ksiąg ani pomników władcom. Zostawiła tysiące cichych, kamiennych kopuł — i historię trzech ciosów gospodarczych, które w ciągu jednego pokolenia sprawiły, że przestały być komukolwiek potrzebne.