Kamieniołom Bibemus – pracownia Cézanne’a w złotej skale nad Aix
W 1895 roku Paul Cézanne miał 56 lat i Paryż dopiero zaczynał go odkrywać: pierwszą indywidualną wystawę miał pod koniec tego roku u marszanda Ambroise’a Vollarda. W rodzinnym Aix-en-Provence uchodził raczej za dziwaka niż za malarza. Często wychodził z miasta na wschód, w stronę Le Tholonet, z płótnami i sztalugą. Na płaskowyżu nad doliną trafił na opuszczony kamieniołom. Od dziesięciu lat nikt tu nie pracował. Zostały ściany pocięte na prostopadłe bloki, rumowiska i sosny wyrastające ze szczelin skały.
Cézanne wynajął od znajomego mały kamienny domek, cabanon, i trzymał w nim płótna, farby i sprzęt. Wracał tu przez kolejne dziewięć lat, do 1904 roku. Namalował w Bibemus jedenaście obrazów olejnych i szesnaście akwareli przedstawiających sam kamieniołom, a stąd malował też górę Sainte-Victoire.
Kiedy stoję w kamieniołomie Bibemus między pomarańczowymi blokami, rozumiem, co go tu przyciągnęło. Natura i ludzie stworzyli tu krajobraz złożony z brył, płaszczyzn i kątów. Cézanne nie musiał go upraszczać. Wystarczyło patrzeć.
Kamień, z którego zbudowano Aix
Bibemus to skalny płaskowyż o powierzchni około siedmiu hektarów na wschód od Aix, nad doliną Tholonet. Skała to molasa, miękki piaskowiec o jasnym, ochrowo-złotym kolorze, łatwy w obróbce. Wydobywano ją już w czasach rzymskich, kiedy Aix nazywało się Aquae Sextiae.
Najwięcej kamienia wydobyto w XVII i XVIII wieku. Aix rosło wtedy szybko. Arcybiskup Michel Mazarin, brat słynnego kardynała, założył nową dzielnicę, dzisiejszy Quartier Mazarin, a bogate rody budowały eleganckie rezydencje, hôtels particuliers. Z kamienia z Bibemus zbudowano wiele z nich, a także ratusz. Ten złoty kolor fasad, który tak podoba się dziś turystom w Aix, pochodzi właśnie stąd.
Około 1885 roku kamieniołom zamknięto. Molasa z Bibemus przegrała z twardszym kamieniem z Rognes. Gdy dziesięć lat później przyszedł tu Cézanne, kamieniołom był już cichy i zarastał.
Geometria przed kubizmem
W obrazach z Bibemus Cézanne często ogranicza niebo do wąskiego pasa albo całkiem z niego rezygnuje. Pokazuje bloki skalne, ich ściany i krawędzie, budując obraz z płaskich plam koloru. Pomarańczowa skała, zielone sosny i błękit cieni układają się w coś bliższego architekturze niż pejzażowi.
W 1904 roku, w liście do młodego malarza Émile’a Bernarda, Cézanne napisał słynne zdanie, że naturę trzeba traktować przez walec, kulę i stożek. Historycy sztuki widzą w obrazach z Bibemus jedną z zapowiedzi kubizmu, który kilka lat później rozwinęli Picasso i Braque. Szerzej o malarzu w artykule Paul Cézanne, a o jego ulubionej górze – w tekście Cézanne i Sainte-Victoire.
Od Cézanne’a do miasta Aix
Po śmierci malarza kamieniołom długo pozostawał w prywatnych rękach. Około 1945 roku ówczesny właściciel, architekt Huot, próbował wznowić wydobycie przy użyciu dynamitu, ale bez skutku. Później teren kupił amerykański malarz George Bunker. W testamencie przekazał go miastu Aix-en-Provence pod warunkiem, że zostanie parkiem publicznym poświęconym pamięci Cézanne’a i nie będzie wykorzystywany komercyjnie. Od 1998 roku Bibemus należy do miasta.
W 2006 roku, w setną rocznicę śmierci Cézanne’a, kamieniołom udostępniono zwiedzającym. Do dziś pracuje tu też David Campbell, kanadyjski rzeźbiarz i kamieniarz, który ma w Bibemus swoją pracownię pod gołym niebem.
Co zobaczyć w kamieniołomie Bibemus
Kamieniołom zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem, na pieszej trasie przez płaskowyż. Spacer trwa około dwóch godzin.
Cabanon Cézanne’a
Na trasie jest kamienny cabanon, który wynajmował Cézanne. To mały, prosty budynek, ale stanowi serce wizyty. Przewodnik opowiada tu o tym, jak malarz pracował w kamieniołomie i dlaczego wracał tu przez dziewięć lat.

Miejsca z obrazów
Najciekawsze jest porównywanie obrazów z rzeczywistością. Przewodnik pokazuje miejsca, w których Cézanne rozstawiał sztalugę, i reprodukcje jego płócien. Ściany kamieniołomu z czasem się zmieniły, zarosły drzewami, ale bloki, ich krawędzie i kolor wciąż są te same.
Ślady kamieniarzy
W ścianach widać ślady dawnego wydobycia: prostokątne nacięcia i schodkowe półki po wyciętych blokach. To one nadają kamieniołomowi geometryczny charakter, który tak interesował malarza.

Widok na Sainte-Victoire
Z krawędzi płaskowyżu widać górę Sainte-Victoire. Cézanne malował ją stąd kilka razy.
Aix śladami Cézanne’a
Bibemus to jedno z czterech miejsc Cézanne’a w Aix, obok jego pracowni Atelier des Lauves, rodzinnej posiadłości Jas de Bouffan i punktu widokowego Terrain des Peintres. Ostatnio w Jas de Bouffan trwa restauracja, o której więcej w Aktualnościach. Wizytę warto zaplanować z City Pass Aix-en-Provence, który obejmuje też zwiedzanie Bibemus.
Jak zwiedzać kamieniołom Bibemus
Kamieniołom Bibemus zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem, po wcześniejszej rezerwacji w biurze turystycznym w Aix-en-Provence, przez internet albo telefonicznie. Biletów nie można kupić na miejscu. Wycieczki prowadzone są tylko po francusku i trwają około dwóch godzin.
Terminów jest niewiele: zwiedzanie odbywa się w wybrane soboty, głównie jesienią i w okresie przedświątecznym, dlatego o miejsce warto zadbać z wyprzedzeniem. Wycieczka jest płatna, dzieci płacą mniej niż dorośli, a posiadacze karty City Pass Aix-en-Provence wchodzą bezpłatnie.
Zbiórkę wyznacza się nieco przed rozpoczęciem wycieczki na bezpłatnym parkingu na wschodnim skraju Aix, skąd jedzie się w kolumnie samochodów za przewodnikiem do kamieniołomu. Kto przyjeżdża taksówką, rowerem albo pieszo, spotyka się z przewodnikiem przy szlabanie u wjazdu na teren kamieniołomu. Przewodnicy pilnują punktualności: spóźnionych się nie wpuszcza, a bilet nie podlega zwrotowi.
Teren jest nierówny i kamienisty, więc trzeba mieć dobre buty. Dla osób z ograniczoną mobilnością trasa jest trudna. Latem dostęp do lasów w okolicy Aix bywa ograniczany z powodu zagrożenia pożarowego, a o terminach zwiedzania decyduje biuro turystyczne.
Wizytę warto połączyć z pozostałymi miejscami Cézanne’a w Aix: pracownią Atelier des Lauves, rodzinną posiadłością Jas de Bouffan i punktem widokowym Terrain des Peintres.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Kamieniołom Bibemus – najczęstsze pytania
Czy można zwiedzać kamieniołom Bibemus samodzielnie?
Nie. Kamieniołom zwiedza się tylko z przewodnikiem, po wcześniejszej rezerwacji w biurze turystycznym w Aix-en-Provence.
Czy zwiedzanie Bibemus jest płatne?
Tak, przy czym dzieci płacą mniej niż dorośli, a z City Pass Aix-en-Provence zwiedzanie jest bezpłatne. Aktualne ceny i terminy wycieczek znajdują się w informacjach praktycznych.
Ile obrazów Cézanne namalował w Bibemus?
Jedenaście obrazów olejnych i szesnaście akwareli przedstawiających sam kamieniołom, w latach 1895–1904.
Czy zwiedzanie jest po angielsku lub po polsku?
Nie. Wycieczki prowadzone są tylko po francusku.
W 1895 roku Paul Cézanne wynajął w opuszczonym kamieniołomie mały cabanon i przez dziewięć lat malował tam bloki złotej skały, z której zbudowano jego miasto. Kamieniarze odeszli, malarz też, a sto lat później Amerykanin oddał to miejsce miastu pod jednym warunkiem: że będzie należało do pamięci Cézanne’a. Dziś przyjeżdża się tu nie po kamień, tylko po to, żeby zobaczyć świat tak, jak on go zobaczył.