Opactwo Montmajour

Opactwo Montmajour

Opactwo Montmajour wyrasta z wapiennej skały kilka kilometrów od Arles i skupia niemal tysiąc lat historii. W jednym miejscu łączą się tu erem wykuty częściowo w skale, romańska świątynia, krużganek, średniowieczna nekropolia, warowna wieża i ruiny monumentalnego klasztoru maurystów.

Opactwo Montmajour wyrasta z wapiennej skały kilka kilometrów od Arles i już z daleka wygląda bardziej jak warownia niż spokojny klasztor. To wrażenie nie jest przypadkowe. Przez stulecia miejsce zmieniało się razem z Prowansją: od pustelni i benedyktyńskiej wspólnoty po wielkie centrum pielgrzymkowe, ufortyfikowane opactwo i monumentalny klasztor maurystów. Dziś na jednym skalnym wzgórzu można czytać niemal tysiąc lat historii.

Montmajour nie zachwyca jedną fasadą ani jednym wnętrzem. Najciekawsze jest właśnie przechodzenie między epokami: od półtroglodyckiego eremu Saint-Pierre, przez romańską kryptę i kościół Notre-Dame, po krużganek, wieżę Pons de l’Orme i surowe ruiny XVIII-wiecznego klasztoru Saint-Maur. Do tego dochodzi krajobraz równiny wokół Arles, który pod koniec XIX wieku przyciągał tu Vincenta van Gogha.

Opactwo Montmajour

Opactwo Montmajour – klasztor na dawnej wyspie

W średniowieczu Montmajour nie było zwykłym wzgórzem pośród pól. Skała wyrastała ponad podmokłą równinę i tworzyła rodzaj wyspy otoczonej wodami oraz mokradłami. Sama nazwa wywodzi się od łacińskiego Mons Majoris – większej góry. Położenie dawało odosobnienie sprzyjające życiu pustelniczemu, ale jednocześnie zapewniało widok na rozległy kraj Arles.

Na skale istniała już nekropolia, a w X wieku zamieszkali tutaj eremici modlący się za zmarłych. W 948 roku teren został przekazany wspólnocie, która przyjęła regułę św. Benedykta. Ta data uznawana jest za początek opactwa. Z niewielkiej wspólnoty rozwinął się później jeden z ważniejszych klasztorów średniowiecznej Prowansji.

Znaczenie Opactwa Montmajour rosło szybko. W XII i XIII wieku opactwo znajdowało się u szczytu potęgi i sprawowało zwierzchnictwo nad licznymi zależnymi przeoratami. Świadectwem tej pozycji jest rozmach romańskiego zespołu, który powstał na ograniczonej powierzchni skalnego masywu.

Opactwo Montmajour – erem Saint-Pierre i najstarsza część zespołu

Najstarszym zachowanym zespołem jest erem Saint-Pierre. To niewielka kaplica częściowo wykuta w skale, związana z najwcześniejszym etapem życia wspólnoty. W przeciwieństwie do późniejszego kościoła opackiego nie imponuje rozmiarem. Jego znaczenie polega właśnie na prostocie i bliskości skały, z której wyrasta.

To miejsce najlepiej pokazuje początek historii Montmajour: zanim pojawiły się wielkie budowle, krużganki i fortyfikacje, był tu przede wszystkim odosobniony punkt modlitwy. Surowe wnętrze i nieregularny teren przypominają, że klasztor nie powstał na wygodnej, płaskiej parceli, lecz został dosłownie wbudowany w skalę.

Romańskie Opactwo Montmajour – krypta i kościół Notre-Dame

W XII wieku benedyktyni rozpoczęli budowę nowej, znacznie większej świątyni. Kościół opacki Notre-Dame ma około 14 metrów wysokości i jest jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów prowansalskiej architektury romańskiej. Jego potężne mury, szerokie filary i sklepienie kolebkowe tworzą wnętrze niemal pozbawione dekoracyjnego nadmiaru.

Budowla pozostała niedokończona. Z planowanych pięciu przęseł nawy wykonano tylko dwa, ale właśnie dzięki temu jeszcze wyraźniej widać skalę średniowiecznego zamierzenia. Kościół miał być monumentalnym znakiem potęgi opactwa.

Pod świątynią znajduje się krypta o niezwykłej konstrukcji. Nie jest jedynie podziemnym pomieszczeniem. Jej zadaniem było wyrównanie naturalnego spadku skały i stworzenie podstawy pod kościół. Obejście otwiera się na pięć kaplic promienistych, a masywne łuki podtrzymują znajdującą się wyżej budowlę. Właśnie tutaj przechowywano początkowo relikwię Krzyża Świętego, która miała ogromne znaczenie dla rozwoju Montmajour.

Pardon de Montmajour – pielgrzymka, która przyniosła opactwu sławę

W średniowieczu jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Opactwa Montmajour stał się Pardon de Montmajour. Pielgrzymów przyciągała relikwia uznawana za fragment Krzyża Świętego. Odpust organizowano 3 maja, w dniu święta Znalezienia Krzyża.

Ruch pielgrzymkowy osiągnął taką skalę, że w XII wieku poza głównym zespołem klasztornym powstała osobna kaplica Sainte-Croix. Miała przyjmować wiernych podczas wielkich zgromadzeń i odciążyć przestrzeń wewnątrz klasztoru. Wokół kaplicy rozwinął się również cmentarz świecki.

Pielgrzymka była wydarzeniem religijnym, ale miała też znaczenie gospodarcze. Przybywali wierni z Arles i dalszych okolic, handlowano przedmiotami związanymi z kultem, a miasto korzystało z ruchu pielgrzymów. W źródłach pojawiają się nawet informacje o przewożeniu ich łodziami przez podmokłą okolicę. Montmajour było więc nie tylko odosobnionym klasztorem, lecz także miejscem regularnie przyciągającym tłumy.

Krużganek – romańskie rzeźby i średniowieczne statki

Krużganek należy do najbardziej interesujących części Opactwa Montmajour. Cztery galerie otaczają niewielki dziedziniec i prowadzą do pomieszczeń dawnego życia wspólnotowego. W kolumnach i konsolach pojawia się bogaty romański bestiariusz: zwierzęta, fantastyczne stworzenia i motywy roślinne.

Szczególnie niezwykłe są jednak graffiti przedstawiające statki, odkryte na zachodniej galerii. Powstały pod koniec XII lub na początku XIII wieku i są rzadkim świadectwem związków klasztoru z morskim światem Arles. Miasto było wówczas ważnym portem rzecznym i morskim, a pielgrzymi oraz marynarze odwiedzali Montmajour ze względu na jego relikwie.

W Opactwie Montmajour nie są to współczesne rysy zostawione przez turystów. Badacze analizują kształty kadłubów, masztów i żagli jako źródło wiedzy o średniowiecznej żegludze. To jeden z tych detali, które łatwo przeoczyć, jeśli przejdzie się przez krużganek zbyt szybko.

Opactwo Montmajour

Opactwo Montmajour – nekropolia wykuta w skale

Wokół zabudowań Opactwa Montmajour zachował się rozległy zespół grobów wykutych bezpośrednio w wapiennej skale. Najstarsze z nich mają wyraźnie zaznaczone miejsca na głowę i stopy. Nekropolia przypomina, że Montmajour od początku było związane nie tylko z życiem wspólnoty zakonnej, ale także z pamięcią o zmarłych.

Kamienne groby szczególnie dobrze pokazują relację architektury z naturalnym podłożem. W Montmajour skała nie jest tłem. Jest materiałem budowlanym, fundamentem, ścianą i miejscem pochówku. Ta więź między krajobrazem a zabudową odróżnia opactwo od klasztorów zakładanych na równym terenie.

Wieża Pons de l’Orme – kiedy klasztor stał się twierdzą

XIV wiek przyniósł Prowansji głód, epidemię dżumy i konflikty zbrojne. W 1368 roku okolice Arles pustoszyły oddziały poszukujące łupu. Opactwo zaczęło więc wzmacniać obronę, a w 1369 roku rozpoczęto budowę potężnej wieży nazwanej później Pons de l’Orme.

Jej masywna sylweta do dziś dominuje nad całym zespołem. Zabezpieczenia obronne zmieniły charakter Montmajour: miejsce modlitwy musiało jednocześnie stać się schronieniem i punktem kontroli nad równiną. Wieża jest więc czytelnym śladem epoki, w której klasztor nie mógł już polegać wyłącznie na religijnym autorytecie.

Aktualna dostępność wieży może się zmieniać ze względów konserwatorskich, dlatego przed wizytą warto sprawdzić informacje praktyczne.

Opactwo Montmajour – mauryści i drugi klasztor

Po okresie kryzysu Opactwo Montmajour otrzymało w XVII wieku nowy impuls. Do Montmajour przybyli benedyktyni z kongregacji św. Maura, nazywani maurystami. Ich reforma miała przywrócić dyscyplinę życia zakonnego, ale pozostawiła także bardzo wyraźny ślad architektoniczny.

W XVIII wieku rozpoczęto budowę nowego klasztoru Saint-Maur. Jego regularna, monumentalna architektura różni się zdecydowanie od romańskiego zespołu. Zamiast zwartej budowli przystosowanej do skalnego wzgórza pojawia się duży, uporządkowany gmach o niemal miejskim charakterze.

Rewolucja francuska przerwała życie zakonne. Opactwo zostało sprzedane jako dobro narodowe, a nowy klasztor częściowo rozebrano. Pozbawiony dachu i elementów konstrukcyjnych przekształcił się w monumentalną ruinę. Ta warstwa zniszczenia jest dziś równie czytelna jak średniowieczne mury.

Opactwo Montmajour i Vincent van Gogh

W 1888 roku okolice Opactwa Montmajour stały się jednym z miejsc regularnie odwiedzanych przez Vincenta van Gogha podczas jego pobytu w Arles. Artysta przychodził tutaj pieszo, obserwował równinę Crau, ruiny i roślinność wokół dawnego klasztoru.

Między czerwcem i lipcem 1888 roku wykonywał serie rysunków i studiów związanych z Montmajour. Interesowała go nie tylko architektura, ale przede wszystkim kontrast między szarym kamieniem, zielenią i intensywnym światłem południa. Powstały między innymi widoki ruin oraz rozległej równiny oglądanej ze skalnego wzgórza.

Z Montmajour wiąże się także obraz Coucher de soleil à Montmajour – „Zachód słońca w Montmajour”. Dzieło przez wiele lat nie było uznawane za autentyczny obraz Van Gogha, a ponownie zwróciło uwagę świata sztuki po jego identyfikacji ogłoszonej w 2013 roku. Związki artysty z regionem można szerzej poznać w artykule Van Gogh w Prowansji.

Montmajour na liście UNESCO

Średniowieczne zabudowania Opactwa Montmajour są częścią zespołu „Arles, zabytki rzymskie i romańskie”, wpisanego na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1981 roku. W tym samym wpisie znajdują się najważniejsze antyczne i romańskie zabytki Arles, między innymi amfiteatr, teatr antyczny, Alyscamps i Saint-Trophime.

Montmajour dobrze uzupełnia więc zwiedzanie samego miasta. Arena w Arles pokazuje skalę rzymskiej metropolii, a opactwo przenosi opowieść w średniowiecze i poza miejskie mury. To dwa zupełnie różne sposoby czytania tej samej okolicy.

Opactwo Montmajour

Jak zwiedzać Opactwo Montmajour

Na samo przejście głównej trasy warto przeznaczyć co najmniej około półtorej godziny, a przy spokojnym oglądaniu detali – więcej. Montmajour wymaga chodzenia po nierównym terenie i licznych schodach, dlatego nie jest miejscem do szybkiego „zaliczenia” między dwoma przystankami.

Najlepiej rozpocząć od najstarszych części i stopniowo przechodzić przez kolejne epoki: erem Saint-Pierre, romańską kryptę i kościół, krużganek oraz nekropolię, a następnie zobaczyć późniejsze fortyfikacje i klasztor Saint-Maur. Taki porządek pozwala zrozumieć, dlaczego cały zespół wygląda tak niejednorodnie.

Warto też poświęcić kilka minut samemu krajobrazowi. Widok w stronę równiny tłumaczy, dlaczego wzgórze było atrakcyjne dla pustelników, dlaczego później wymagało umocnień i dlaczego kilkaset lat później wracał tu Van Gogh.

Montmajour można połączyć z Les Baux-de-Provence, Saint-Rémy-de-Provence lub stanowiskiem archeologicznym Glanum. Przy planowaniu całego dnia warto jednak pamiętać, że samo opactwo jest rozległym zespołem, a nie jednym wnętrzem.

Aktualne godziny otwarcia, ceny biletów, dojazd, parking, dostępność oraz bieżące ograniczenia znajdują się w informacjach praktycznych.

Opactwo Montmajour – najczęstsze pytania

Czy Opactwo Montmajour jest klasztorem cysterskim?

Nie. Montmajour było opactwem benedyktyńskim. W XVII wieku do wspólnoty dołączyli mauryści, czyli benedyktyni należący do kongregacji św. Maura. Dla porównania opactwo Sénanque należy do tradycji cysterskiej.

Co jest najstarszą częścią Montmajour?

Najstarszym zachowanym zespołem jest erem Saint-Pierre, półtroglodycka kaplica związana z początkami wspólnoty. Późniejsze części opactwa – romański kościół, krużganek, wieża i klasztor maurystów – pokazują kolejne etapy rozwoju.

Dlaczego w Montmajour jest tyle grobów wykutych w skale?

Wzgórze było miejscem pochówków jeszcze przed pełnym rozwojem opactwa. Nekropolia związana była z religijną funkcją miejsca, modlitwą za zmarłych oraz późniejszym znaczeniem klasztoru i pielgrzymek.

Czy Van Gogh mieszkał w Opactwie Montmajour?

Nie. Mieszkał w Arles i odwiedzał Montmajour podczas pieszych wypraw. Rysował ruiny, skałę i równinę wokół opactwa oraz stworzył prace inspirowane tym krajobrazem.

Wydarzenia
Data ↕Nazwa ▲
od 12.12Boże Narodzenie w opactwie Montmajour – atelier świąteczne
1.07 – 27.11Marc Bloch – wystawa w opactwie Montmajour
wt. 29.12Tematyczne zwiedzanie opactwa Montmajour
Informacje praktyczne
Abbaye de Montmajour
Route de Fontvieille, 13200 Arles
Godziny otwarcia
Otwarte:
• 1 kwietnia – 31 maja: codziennie
• 1 czerwca – 30 września: codziennie
• 1 października – 31 marca: wtorek–niedziela
• zamknięte: 1 stycznia, 1 maja, 11 listopada i 25 grudnia
Godziny:
• 1 kwietnia – 31 maja: 10.00–17.00
• 1 czerwca – 30 września: 9.00–18.15
• 1 października – 31 marca: 10.00–17.00
Ostatnie wejście:
• 1 kwietnia – 31 maja: godzinę przed zamknięciem
• 1 czerwca – 30 września: 17.00
• 1 października – 31 marca: godzinę przed zamknięciem
Wstęp i ceny
Bilet normalny:
7 €
Bilety ulgowe:
0 € – poniżej 18 lat oraz 18–25 lat dla obywateli UE i legalnych rezydentów spoza UE mieszkających we Francji; bezpłatny wstęp także m.in. dla osób z niepełnosprawnością i opiekuna na podstawie dokumentu
Bilety łączone i karty:
14 € – bilet łączony Abbaye de Montmajour + stanowisko archeologiczne Glanum
Parking:
bezpłatny, niestrzeżony parking przed opactwem; liczba miejsc jest ograniczona
Rezerwacja:
dla zwiedzających indywidualnych rezerwacja nie jest obowiązkowa; e-bilet można pokazać w telefonie lub wydrukować
Zwiedzanie
Zwiedzanie samodzielne:
tak; dostępny bezpłatny dokument zwiedzania
Czas zwiedzania:
około 1 godz. 15 min na podstawową trasę; na spokojne oglądanie całego zespołu warto przeznaczyć około 1,5–2 godz.
Dojazd
Samochodem:
z Arles drogą D17 w kierunku Fontvieille; opactwo leży kilka kilometrów od centrum Arles
Komunikacja publiczna:
z centrum Arles autobus linii 702; dostępny jest także transport na żądanie
Pieszo i rowerem:
dojście z centrum Arles nie jest typową trasą spacerową; teren leży poza zwartą zabudową miasta
Parkingi:
bezpłatny, niestrzeżony parking przed opactwem; liczba miejsc jest ograniczona
Na miejscu
Wózki, dzieci i dostępność:
częściowa dostępność dla osób z ograniczoną mobilnością; nierówne podłoże i liczne schody. Do krużganka można zastosować ruchomą rampę. Przy parkingu jest miejsce PMR; możliwy jest wcześniejszy kontakt z obsługą w sprawie łatwiejszego dojścia.
Sklepy i gastronomia:
sklep przy recepcji; brak restauracji i miejsca piknikowego na terenie opactwa
Ograniczenia:
• brak przechowalni bagażu; plecaki i walizki są niedozwolone
• psy niedozwolone poza psami asystującymi
• statywy fotograficzne i drony niedozwolone
• przy burzy, silnym wietrze, deszczu lub upale część przestrzeni zewnętrznych może być zamknięta
Wskazówki:
W ciepłe dni najlepiej przyjechać rano; teren jest odsłonięty, a światło mocno odbija się od kamienia. Wygodne, stabilne buty są ważne ze względu na nierówne podłoże i schody.