Monastère Saint-Paul de Mausole

Van Gogh w Saint-Paul de Mausole

Van Gogh w Saint-Paul de Mausole spędził nieco ponad rok – od 8 maja 1889 do 16 maja 1890 roku. Do dawnego klasztoru pod Saint-Rémy-de-Provence przyjechał dobrowolnie po kryzysach, które wcześniej doprowadziły go do hospitalizacji w Arles. Saint-Paul nie było dla niego tylko miejscem leczenia. Stało się również pracownią, punktem obserwacyjnym i zamkniętym światem, z którego wyrastały jedne z najbardziej rozpoznawalnych obrazów końca XIX wieku.

Ten artykuł prowadzi wyłącznie śladami malarza. Historię romańskiego zespołu, dzieje dawnego azylu, architekturę oraz aktualne informacje o zwiedzaniu opisujemy osobno w przewodniku po Klasztorze Saint-Paul de Mausole.

Dlaczego Van Gogh trafił do Saint-Paul de Mausole?

Po dramatycznych wydarzeniach w Arles i kolejnych pobytach w szpitalu Van Gogh uznał, że potrzebuje dłuższej opieki. 8 maja 1889 roku został przyjęty do zakładu Saint-Paul-de-Mausole w Saint-Rémy. Zachowany rejestr przyjęć pokazuje, że pobyt był dobrowolny. Lekarz prowadzący, doktor Théophile Peyron, zapisał 9 maja, że uważa Van Gogha za osobę cierpiącą na napady epileptyczne i zaleca dłuższą obserwację. Dokument przyjęcia i komentarz do niego zachowały się w cyfrowym wydaniu listów Vincenta van Gogha.

Monastery Saint-Paul de Mausole-_1162-2018.06.27-HD

To historyczna diagnoza z dokumentacji zakładu, nie współczesne rozpoznanie medyczne. Dziś nie da się z pełną pewnością ustalić jednej przyczyny jego kryzysów. Wiemy natomiast, że podczas pobytu w Saint-Rémy pojawiały się kolejne ciężkie epizody – Van Gogh Museum wymienia kryzysy w lipcu i grudniu 1889 oraz w styczniu i lutym 1890 roku. Leczenie obejmowało między innymi zimne kąpiele dwa razy w tygodniu.

Pokój, pracownia i pierwsze tygodnie w Saint-Rémy

Van Gogh zamieszkał w męskim skrzydle dawnego azylu. Miał własny pokój, a ponieważ wiele pomieszczeń pozostawało pustych, otrzymał również drugie pomieszczenie do pracy. Metropolitan Museum of Art opisuje je jako dodatkowy pokój używany przez artystę jako pracownia. To ważne rozróżnienie: Saint-Paul nie było jedynie miejscem, z którego patrzył przez zakratowane okno. W granicach zakładu miał przestrzeń, w której mógł systematycznie malować.

Już dzień po przyjeździe pisał do brata Theo, że czuje się tu spokojniej i że może pracować w ogrodzie. Pierwsze obrazy powstawały właśnie w najbliższym otoczeniu: wśród irysów, bzów, drzew i murów zamkniętego ogrodu. Irysy, namalowane wkrótce po przybyciu, należą dziś do najbardziej znanych dzieł tego okresu.

Od ogrodu do Alpilles – krajobraz Saint-Rémy na płótnach

Gdy stan zdrowia pozwalał mu wychodzić poza teren zakładu, krajobraz wokół Saint-Rémy-de-Provence szybko stał się jednym z jego głównych tematów. Oliwne gaje, cyprysy, pola pszenicy i niskie grzbiety Alpilles wracają na płótnach wielokrotnie, ale niemal nigdy jako neutralny zapis rzeczywistości. Van Gogh traktował krajobraz jak materiał, który można przetwarzać kolorem, rytmem linii i impastem.

Szczególnie mocno zainteresowały go cyprysy. W czerwcu 1889 roku rozpoczął serię poświęconą tym drzewom, a w liście do Theo porównywał ich sylwetkę do egipskiego obelisku. Do najważniejszych obrazów należy Pole pszenicy z cyprysami, które sam zaliczał do swoich najlepszych letnich pejzaży. Równie ważne stały się oliwne gaje – motyw malowany w różnych warunkach światła, pokazujący, jak bardzo Saint-Rémy zmieniło jego sposób patrzenia na prowansalską roślinność.

„Gwiaździsta noc” – widok z okna czy obraz wyobraźni?

Gwiaździsta noc powstała w czerwcu 1889 roku i jest nierozerwalnie związana z Saint-Paul. Nie należy jednak opisywać jej jako wiernego widoku z okna pokoju. Museum of Modern Art podkreśla, że obraz łączy obserwację z wyobraźnią. Van Gogh rzeczywiście patrzył z okna na wzgórza i obserwował niebo przed świtem; pisał do Theo o wyjątkowo jasnej „gwieździe porannej”, czyli Wenus.

Jednocześnie widoczna na obrazie wioska nie mogła być oglądana z jego okna, a monumentalny cyprys został świadomie przybliżony. Niebo również zostało przetworzone. Dlatego siła Gwiaździstej nocy nie polega na fotograficznej zgodności z Saint-Rémy, lecz na połączeniu realnego krajobrazu z pamięcią, emocją i świadomą konstrukcją malarską.

Kryzysy i malowanie w zamknięciu

Rok w Saint-Paul nie był ciągiem spokojnej pracy. Po ataku w połowie lipca 1889 roku Van Gogh przez wiele tygodni nie wychodził z budynku. We wrześniu pisał, że od sześciu tygodni nie postawił stopy nawet w ogrodzie. W innym liście przyznawał, że malowanie przy sztaludze było jednym z niewielu momentów, kiedy czuł w sobie życie.

W okresach, gdy nie mógł pracować w plenerze, malował w pokoju i pracowni. Wracał do własnych wcześniejszych kompozycji, wykonywał autoportrety oraz tworzył interpretacje dzieł Delacroix, Rembrandta i przede wszystkim Milleta na podstawie reprodukcji. Sam porównywał takie kopiowanie do roli muzyka wykonującego utwór innego kompozytora. Dzięki temu nawet okresy ograniczenia ruchu nie oznaczały całkowitego zerwania z pracą.

Champ Van Gogh – pole widziane przez cały rok

Jednym z motywów najściślej związanych z samym Saint-Paul jest pole obserwowane z terenu zakładu, dziś określane jako Champ Van Gogh. Zmieniało się wraz z porami roku: od zielonych łanów, przez żniwa, po cięższe jesienne i zimowe światło. Oficjalna trasa Saint-Paul przypomina, że artysta stworzył 15 wersji pola z charakterystycznym cabanonem.

Dziś właśnie w tym miejscu najlepiej widać sens wizyty w Saint-Paul. Nie chodzi tylko o obejrzenie reprodukcji znanych obrazów, lecz o porównanie ich z linią wzgórz, układem pól, roślinnością i światłem. Na terenie centrum rozmieszczono obecnie 33 wielkoformatowe reprodukcje spośród 143 obrazów olejnych, które według Saint-Paul Van Gogh namalował podczas pobytu w zakładzie.

Co naprawdę można dziś zobaczyć śladami Van Gogha?

Trasa zwiedzania obejmuje rekonstrukcję pokoju artysty oraz pracowni w odtworzonej części XIX-wiecznego azylu. Nie są to wnętrza pozostawione nietknięte od 1890 roku, dlatego lepiej traktować je jako rekonstrukcję pozwalającą zrozumieć warunki pobytu niż jako zachowany „oryginalny pokój Van Gogha”.

Na zewnątrz można przejść przez ogród, sad i okolice pola, zestawiając reprodukcje z miejscami, które inspirowały artystę. Warto też pamiętać, że Saint-Paul jest częścią większego krajobrazu. Kilka minut dalej znajduje się Glanum, a w samym Saint-Rémy prowadzi trasa Les paysages de Vincent van Gogh, łącząca kolejne reprodukcje z punktami, które artysta malował podczas pobytu w okolicy.

Valetudo – sztuka nadal jest tu częścią terapii

Związek Saint-Paul ze sztuką nie kończy się na Van Goghu. Od 1995 roku działa tu stowarzyszenie Valetudo prowadzące arteterapię. Nazwa odwołuje się do rzymskiej bogini zdrowia czczonej w sąsiednim Glanum, ale współczesna działalność jest osobnym rozdziałem. Prace uczestniczek warsztatów są prezentowane w galerii przy centrum.

To dyskretny, ale ważny finał historii Van Gogha w Saint-Paul. Miejsce, w którym malowanie pomagało mu przechodzić przez okresy choroby i izolacji, nadal wykorzystuje twórczość jako narzędzie terapii – bez robienia z jego cierpienia dekoracji.

Van Gogh w Saint-Paul de Mausole – 5 rzeczy do zapamiętania

  1. Van Gogh w Saint-Paul przebywał od 8 maja 1889 do 16 maja 1890 roku i zgłosił się do zakładu dobrowolnie.
  2. Oprócz pokoju miał do dyspozycji dodatkowe pomieszczenie używane jako pracownia.
  3. Gwiaździsta noc była inspirowana widokiem z Saint-Paul, ale jej wioska i część kompozycji są przetworzone przez wyobraźnię.
  4. W czasie kryzysów artysta okresowo pozostawał wewnątrz i pracował nad kopiami, autoportretami oraz własnymi kompozycjami.
  5. Dzisiejsza trasa pokazuje 33 wielkoformatowe reprodukcje obrazów w krajobrazie, który był dla Van Gogha bezpośrednim źródłem motywów.

Saint-Paul-de-Mausole pozwala zobaczyć rok Van Gogha inaczej niż muzealna sala. Obrazy nie wiszą tu obok siebie jako zamknięta kolekcja. Rozsypują się po ogrodzie, polu i krajobrazie Alpilles. Dopiero stojąc w tych miejscach łatwiej zrozumieć, jak niewielki obszar – pokój, ogród, pole i kilka dróg wokół Saint-Rémy – wystarczył artyście do stworzenia jednego z najbardziej intensywnych rozdziałów jego twórczości.