Vieux villages w Prowansji wyglądają czasem jak miejsca zatrzymane pomiędzy dwiema epokami. Nad współczesną zabudową zostają ruiny zamku, fragmenty murów i stare calades, a życie toczy się niżej – przy drodze, na równinie albo w nowym centrum miejscowości. Nie zawsze oznacza to jednak, że mieszkańcy pewnego dnia opuścili wieś na wzgórzu i wspólnie zeszli do doliny. Procesy były znacznie bardziej złożone.
W Oppède-le-Vieux przeprowadzka trwała przez kilka stuleci i ma nawet własną nazwę: déperchement. W Miramas-le-Vieux środek ciężkości gminy przesunęła kolej. Mérindol pokazuje historię zniszczenia, odbudowy i wcześniejszego rozwoju zabudowy na równinie, a Saint-Saturnin-lès-Apt – stopniowego rozszerzania się osady poniżej najstarszego castrum. Te cztery przykłady dobrze pokazują, dlaczego vieux villages w Prowansji nie tworzą jednej kategorii historycznej.
Są raczej śladem zmieniającej się logiki osadnictwa. W średniowieczu wzgórze dawało bezpieczeństwo i kontrolę nad doliną. Później coraz większe znaczenie miały łatwy dostęp do pól, wody, dróg, handlu i nowych środków transportu. To kolejny rozdział historii opisanej szerzej w artykule Jak powstawały miasta i wioski Prowansji? Od oppidów do villages perchés.
Vieux villages w Prowansji – co właściwie oznacza ta nazwa?
Francuskie vieux village znaczy po prostu „stara wieś” lub „stara część miejscowości”. W praktyce turystycznej nazwą tą określa się bardzo różne miejsca: niemal opuszczone średniowieczne centrum, ruiny wcześniejszej osady, zachowaną starą wieś stojącą obok młodszego miasta albo historyczny rdzeń, nad którym znajdują się pozostałości jeszcze starszego castrum.
Dlatego vieux villages w Prowansji trzeba odróżnić od pojęć takich jak oppidum, castrum czy village perché. Oppidum i castrum odnoszą się do określonych realiów historycznych, natomiast village perché opisuje przede wszystkim usytuowanie zabudowy na wzniesieniu. Vieux village mówi jedynie, że mamy do czynienia ze starszą warstwą miejscowości – nie wyjaśnia automatycznie, kiedy powstała ani dlaczego straciła swoje wcześniejsze znaczenie.
Różnice między tymi pojęciami rozwija osobny tekst: Oppidum, castrum, village perché – czym się różnią?.
Déperchement – kiedy wioska schodzi ze wzgórza
Najbardziej przydatnym pojęciem dla zrozumienia części starych prowansalskich wsi jest francuskie déperchement. Można je przetłumaczyć jako „zejście z wysoko położonego miejsca” albo „przenoszenie osadnictwa ze wzgórza w dół”. Nie oznacza ono koniecznie jednorazowej przeprowadzki całej społeczności. Częściej był to proces rozciągnięty na dziesięciolecia, a czasem na kilka stuleci.
Atlas krajobrazów Bouches-du-Rhône pokazuje, że wysoko położone osady były wzmacniane lub opuszczane w zależności od sytuacji politycznej, klimatycznej i gospodarczej. Kiedy funkcja obronna przestawała mieć pierwszorzędne znaczenie, ujawniały się niedogodności życia wysoko: trudny transport, ograniczony dostęp, problemy z wodą i odległość od pól oraz coraz ważniejszych dróg.
Badania nad osadnictwem Haute-Provence wskazują, że proces déperchement zaczynał się miejscami już pod koniec średniowiecza. Nie jest więc wyłącznie zjawiskiem XIX czy XX wieku. W późniejszych epokach mógł jednak przyspieszać wraz z rozwojem dróg, kolei, mechanizacji rolnictwa i nowych ośrodków usługowych.
Dlaczego mieszkańcy przenosili się niżej?
Nie ma jednej odpowiedzi. Vieux villages w Prowansji pustoszały z różnych powodów i zwykle działało kilka czynników jednocześnie.
Najbardziej oczywista była zmiana znaczenia obronności. W czasach, gdy mieszkańcy potrzebowali schronienia za murami i pod ochroną zamku, strome położenie było zaletą. Gdy zagrożenie malało, te same zbocza i wąskie calades stawały się przeszkodą w codziennym życiu.
Drugim czynnikiem była gospodarka. Pola, sady i winnice znajdowały się najczęściej niżej. Zamieszkanie bliżej ziemi uprawnej oszczędzało czas i ułatwiało transport zbiorów. W epoce nowoczesnej coraz ważniejsze stawało się również sąsiedztwo dróg, targów i punktów skupu.
Trzeci element to dostęp do usług i komunikacji. Przeniesienie ratusza, szkoły, poczty czy handlu potrafiło ostatecznie przesądzić o nowym centrum miejscowości. W XIX wieku dochodziła do tego kolej. W XX wieku – samochód i drogi dostosowane do ruchu kołowego.
Były wreszcie przyczyny gwałtowne: wojny, represje, pożary, epidemie i trzęsienia ziemi. One również mogły zniszczyć dawny ośrodek lub przyspieszyć jego porzucenie. Nie wolno jednak automatycznie przypisywać takiego scenariusza każdej starej wsi.
Oppède-le-Vieux – modelowy przykład déperchement
Oppède-le-Vieux jest jednym z najbardziej czytelnych przykładów tego procesu w Luberonie. Średniowieczna miejscowość rozwijała się na stromym wapiennym cyplu. Zamek, mury i położenie wysoko nad okolicą miały sens w epoce, gdy bezpieczeństwo było jednym z głównych warunków wyboru miejsca osadnictwa.
Zmiana zaczęła się stopniowo. Dokumentacja gminy Oppède pokazuje, że już w XVI wieku zabudowa zaczynała rozszerzać się ku równinie. W XVIII wieku proces był wyraźnie zaawansowany: górna część miejscowości pustoszała, a rozwój następował poza murami i niżej. Sam zamek był już opuszczony, gdy uszkodziło go trzęsienie ziemi w 1731 roku.
W XIX wieku nowe drogi, rozwój transportu i większa skala produkcji rolnej jeszcze mocniej sprzyjały życiu na równinie. Na początku XX wieku do Poulivets przeniosły się instytucje. Gmina podaje, że ratusz został przeniesiony w 1909 roku, a stary ośrodek utracił funkcję administracyjną.
To właśnie w odniesieniu do Oppède lokalne źródła używają słowa déperchement. Nie była to nagła ucieczka z wymarłej wsi, lecz powolna zmiana centrum życia. W 1940 roku w starym Oppède mieszkało już tylko kilku mieszkańców, a w czasie II wojny światowej artyści skupieni wokół Groupe d’Oppède zaczęli przywracać temu miejscu nowe życie.
Oppède pokazuje więc coś bardzo ważnego: vieux villages w Prowansji mogły najpierw stracić znaczenie gospodarcze i administracyjne, a dopiero później odzyskać je jako miejsca dziedzictwa, kultury i zamieszkania.
Vieux Mérindol – zniszczenie nie oznacza prostego „przeniesienia wsi”
Historia Mérindol jest zupełnie inna. Ruiny Vieux Mérindol na wzgórzu są dziś jednym z najważniejszych miejsc pamięci związanych z waldensami, ale nie można opisać ich prostym zdaniem: „starą wieś zniszczono, więc mieszkańcy zbudowali nową niżej”.
Oficjalna historia gminy wskazuje, że pod koniec XV wieku wcześniejsza osada była już zrujnowana przez wojnę i zarazę. W 1504 roku przybyłe z dolin alpejskich rodziny waldensów rozpoczęły odbudowę. Jednocześnie na równinie rozwijał się już pierwszy hameau zwany Les Bastides, gdzie później znalazła się Maison Commune.
W 1545 roku przyszła katastrofa. Mérindol zostało splądrowane i zniszczone podczas represji wymierzonych w waldensów Luberonu. Historię tej tragedii szerzej opisuje artykuł Waldensi w Prowansji.
Po okresie przemocy miejscowość odrodziła się. Według materiałów gminy od 1563 roku następowała stopniowa odbudowa, a w XVIII wieku Mérindol przybrało kształt zbliżony do dzisiejszego. Stare castrum pozostało wyżej jako miejsce ruin i pamięci, podczas gdy życie rozwijało się w niższej części.
Vieux Mérindol przypomina więc, że opuszczone wioski Prowansji mogą być rezultatem nie tylko ekonomicznego déperchement, ale także gwałtownych zniszczeń i wcześniejszego istnienia równoległych skupisk zabudowy. Historia nie zawsze prowadzi prostą linią z punktu A na wzgórzu do punktu B w dolinie.
Miramas-le-Vieux – kiedy nową mapę stworzyła kolej
Miramas-le-Vieux pokazuje jeszcze inny mechanizm. Stara wieś na wzgórzu zachowała średniowieczny rodowód i charakterystyczną sylwetkę nad Étang de Berre. Jednak w XIX wieku na równinie pojawił się czynnik, który całkowicie zmienił geografię gminy: kolej.
Atlas krajobrazów Bouches-du-Rhône wprost wskazuje Miramas-le-Vieux jako przykład miejscowości, w której przybycie kolei w XIX wieku przyczyniło się do przeniesienia centrum osadniczego. Wokół stacji rozwinęła się nowa aglomeracja, coraz silniej skupiająca ludność, pracę i usługi.
W tym przypadku nie chodziło więc przede wszystkim o to, że wzgórze nagle stało się niezdatne do życia. Nowa lokalizacja była po prostu lepiej połączona ze światem i oferowała zupełnie nowe możliwości gospodarcze. Stare Miramas zaczęło tracić mieszkańców na rzecz rozwijającego się miasta przy kolei.
Dziś role niemal się odwróciły. Miramas-le-Vieux jest cenione właśnie za to, że zachowało skalę, układ ulic i atmosferę dawnej osady, podczas gdy współczesne Miramas jest dużym ośrodkiem na równinie. To jeden z najbardziej czytelnych przypadków, gdy dwie epoki tej samej miejscowości istnieją obok siebie.
Saint-Saturnin-lès-Apt – wieś rozszerzająca się poniżej castrum
Saint-Saturnin-lès-Apt jest przykładem bardziej subtelnym. Nie mamy tutaj prostego podziału na całkowicie opuszczone stare miasto i nowe centrum zbudowane daleko niżej. Nad współczesną miejscowością nadal widać jednak wyraźnie najstarszy ufortyfikowany ośrodek z pozostałościami castrum i kaplicą.
Gmina opisuje pierwotną osadę na skalnej platformie oraz trzy kolejne rozszerzenia miejscowości w XIII, XV i XVII wieku. Oznacza to stopniowe narastanie zabudowy poniżej najstarszego centrum, a nie jednorazowe opuszczenie wzgórza.
Proces trwał także znacznie później. Oficjalna historia Saint-Saturnin-lès-Apt wskazuje, że w połowie XX wieku mieszkańcy poszukujący wygodniejszych warunków przenosili się do lepiej nasłonecznionych części, a handel i usługi zaczęły migrować na południe, w stronę głównych dróg. Sama gmina opisuje ten ruch słowami, że wieś „tend à descendre” – ma tendencję do schodzenia niżej.
Saint-Saturnin pokazuje, że historia vieux villages w Prowansji może być zapisana nie w dwóch oddzielnych miejscowościach, ale w jednym planie urbanistycznym. Wystarczy spojrzeć od ruin zamku w dół: kolejne pasma zabudowy są jak pierścienie kolejnych epok.
Nie każde vieux village ma tę samą historię
Cztery przykłady wystarczają, by zobaczyć, jak niebezpieczne byłoby jedno uniwersalne wyjaśnienie.
Oppède-le-Vieux pokazuje wielowiekowy déperchement związany z wygodą życia na równinie, rolnictwem, komunikacją i stopniowym przenoszeniem instytucji. Vieux Mérindol przypomina o wojnach, zarazach i religijnej przemocy, ale również o tym, że zabudowa niżej rozwijała się jeszcze przed katastrofą 1545 roku. Miramas-le-Vieux jest przykładem potężnego wpływu kolei na zmianę centrum gminy. Saint-Saturnin-lès-Apt pokazuje natomiast ciągłe rozszerzanie miejscowości i stopniowe przesuwanie funkcji ku niższym częściom.
Do tej listy można dopisać jeszcze inne scenariusze. W Bouches-du-Rhône trzęsienie ziemi z 1909 roku doprowadziło do déperchement Vernègues. W innych miejscach dawne centra pustoszały wraz ze zmianą gospodarki rolnej albo rozwojem ważniejszych dróg. Stara wieś na wzgórzu jest więc rezultatem historii lokalnej, nie gotowego prowansalskiego schematu.
Jak czytać stare i nowe centra miejscowości?
Vieux villages w Prowansji są szczególnie ciekawe, gdy patrzy się na nie razem z otaczającym krajobrazem. Z góry można zobaczyć pola, do których mieszkańcy codziennie schodzili. W dole biegnie droga, przy której z czasem pojawiły się sklepy i usługi. Jeszcze dalej może znajdować się linia kolejowa albo współczesna zabudowa, która przejęła funkcje starego centrum.
Warto również szukać znaków pośrednich. Dawne przedmieście poza murami może być pierwszym etapem zejścia w dół. Nowa fontanna lub studnia może pokazywać zmianę dostępu do wody. Przeniesienie ratusza, szkoły czy kościoła często mówi o zmianie centrum życia więcej niż same ruiny zamku.
To właśnie tutaj cztery artykuły naszego klastra spotykają się ze sobą. Najstarsze miasta Prowansji pokazują rozwój antycznych centrów przy portach, rzekach i drogach. Tekst o oppidum, castrum i village perché wyjaśnia kolejne formy osadnictwa na wzgórzach. Vieux villages pokazują zaś moment, w którym dawny wybór miejsca przestaje odpowiadać nowym warunkom.
FAQ – vieux villages w Prowansji
Co oznacza vieux village?
Vieux village znaczy po francusku „stara wieś” lub „stara część miejscowości”. Określenie może dotyczyć zachowanego historycznego centrum, opuszczonej osady albo ruin wcześniejszego miejsca zamieszkania. Nie jest równoznaczne z terminami oppidum, castrum czy village perché.
Dlaczego vieux villages w Prowansji pustoszały?
Powody były różne: zmniejszenie znaczenia obronnego wzgórz, trudny dostęp, odległość od pól, rozwój dróg i kolei, przenoszenie usług oraz instytucji, a czasem wojny, epidemie lub katastrofy naturalne. Każde miejsce wymaga osobnego spojrzenia na jego historię.
Co oznacza déperchement?
Déperchement to proces przenoszenia osadnictwa z wysoko położonego miejsca ku niższym terenom. Może trwać przez wiele pokoleń. Oppède jest jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów tego zjawiska w Luberonie.
Czy Oppède-le-Vieux jest całkowicie opuszczone?
Nie. Stare Oppède przez znaczną część XX wieku było bardzo słabo zaludnione, ale później część domów została odrestaurowana i miejscowość odzyskała mieszkańców oraz funkcje kulturalne. Główne centrum administracyjne gminy pozostało jednak niżej, w Les Poulivets.
Czy Mérindol przeniesiono do doliny po zniszczeniu w 1545 roku?
To zbyt duże uproszczenie. Zabudowa na równinie, w tym hameau Les Bastides, rozwijała się już wcześniej. Represje z 1545 roku zniszczyły dawne Mérindol, ale późniejszy kształt miejscowości był rezultatem odbudowy oraz dłuższego procesu osadniczego.
Dlaczego stare i nowe Miramas znajdują się w różnych miejscach?
W XIX wieku rozwój kolei stworzył na równinie nowy ośrodek gospodarczy i komunikacyjny. Wokół stacji rosła nowa aglomeracja, podczas gdy Miramas-le-Vieux na wzgórzu traciło część mieszkańców i funkcji.
Vieux villages w Prowansji – krajobraz zapisany ruchem mieszkańców
Vieux villages w Prowansji są czymś więcej niż malowniczymi ruinami i starymi uliczkami. Pokazują moment, w którym geografia życia zaczęła się zmieniać. Miejsce wybrane kiedyś ze względu na obronę mogło po kilku stuleciach okazać się zbyt trudne do codziennego funkcjonowania. Droga, pole, kolej, szkoła czy ratusz potrafiły stać się ważniejsze niż mur i wysoko położony zamek.
Nie wszędzie ten ruch wyglądał tak samo. Oppède schodziło ku równinie przez pokolenia. Mérindol nosi ślad katastrofy i odbudowy. Miramas zmieniła kolej. Saint-Saturnin rosło etapami poniżej dawnego castrum. W każdym przypadku krajobraz zachował fragment tej decyzji.
Dlatego stare prowansalskie wsie warto oglądać nie tylko jako miejsca, które „umarły”. Często życie wcale nie zniknęło – po prostu przesunęło się kilkaset metrów niżej, podążyło za drogą albo stworzyło nowe centrum. Na wzgórzu zostały mury, kościół, zamek i widok. W dolinie – codzienność. Razem opowiadają pełną historię miejscowości.
Źródła
Commune d’Oppède: historia Vieil-Oppède i proces déperchement, stopniowe przenoszenie mieszkańców ku równinie, przeniesienie ratusza do Poulivets oraz późniejsza rewitalizacja starej wsi.
Un riche passé historique – Commune d’Oppède
La place de la Croix – le déperchement d’Oppède
Commune de Mérindol: zrujnowanie wcześniejszej osady pod koniec XV wieku, osadnictwo waldensów od 1504 roku, rozwój Les Bastides, zniszczenie w 1545 roku i późniejsza odbudowa miejscowości.
Mérindol – notre histoire
Commune de Saint-Saturnin-lès-Apt: pierwotna osada ufortyfikowana, rozwój poniżej castrum w kolejnych stuleciach oraz późniejsze przesuwanie mieszkańców, handlu i usług ku niższym częściom miejscowości.
Patrimoine – Saint-Saturnin-lès-Apt
Atlas des paysages des Bouches-du-Rhône: villages perchés, zjawisko déperchement, rozwój osad w dolinach oraz wpływ kolei na przeniesienie centrum Miramas-le-Vieux.
Les villages perchés – Atlas des paysages
Ministère de la Culture – La ferme et le territoire en Haute-Provence: średniowieczne villages perchés oraz długotrwały proces déperchement w osadnictwie górskiej Prowansji.
La ferme et le territoire en Haute-Provence
Atlas des paysages des Bouches-du-Rhône: przykład Vernègues i innych wsi, w których katastrofy naturalne mogły prowadzić do opuszczenia wysoko położonego centrum.
Chaînes des Côtes, des Roques et de la Trévaresse