30 miejsc w Prowansji, które odwiedziłem i które polecam do zobaczenia
Nie ma jednej trasy przez Prowansję, tak jak nie ma jednego sposobu, żeby ją zobaczyć. Ale jeśli miałbym opowiedzieć, jak sam poruszałem się przez ten region, odwiedzając kolejne atrakcje Prowansji – nie skacząc chaotycznie po mapie, tylko krok po kroku, dzień po dniu – ta relacja wyglądałaby mniej więcej tak.
Zaczynam w Awinionie, bo to naturalna brama do regionu, i stamtąd ruszam dalej, najpierw na południe wzdłuż Rodanu, potem w głąb Luberonu, na północ pod Mont Ventoux, i wreszcie na wschód, aż po lawendowe morze Valensole. Po drodze mijam trzydzieści miejsc, które zapadły mi w pamięć na tyle mocno, że wracam do nich w rozmowach o Prowansji do dziś – zebrałem je tutaj jako jedną, spójną listę 30 miejsc w Prowansji, przez które faktycznie przejechałem, jedno po drugim.
Awinion – miasto, od którego wszystko się zaczyna
Awinion to dobry punkt startowy nie tylko dlatego, że ma dobre połączenia kolejowe. To miasto, które od razu daje poczucie skali historii, jaka czeka w całym regionie. Idąc od dworca w stronę starego miasta, pierwsze, co widać ponad murami, to Pałac Papieski – i to on właśnie zatrzymał mnie najdłużej. Największa gotycka budowla średniowiecznej Europy nie robi wrażenia od razu z zewnątrz, dopóki nie stanie się w Wielkim Dziedzińcu i nie spojrzy w górę: piętnaście tysięcy metrów kwadratowych murów, fresków Matteo Giovannettiego i sal, w których przez blisko siedemdziesiąt lat rezydowali kolejni papieże. Warto poświęcić temu miejscu dobre dwie godziny, nie mniej – bieganie po pałacu w pół godziny to jak przeglądanie książki, nie czytanie jej.

Z pałacu zszedłem w stronę Rodanu, gdzie czeka drugi symbol miasta: Pont d’Avignon. Stojąc na jego czterech ocalałych przęsłach – z pierwotnych dwudziestu dwóch – łatwo zrozumieć, dlaczego most, który nigdy nie doczekał się pełnej odbudowy po serii średniowiecznych powodzi, stał się mimo to (a może właśnie dlatego) jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli całej Francji. Trudno tam stanąć i nie pomyśleć o dziecięcej piosence, która rozsławiła to miejsce na cały świat, choć – jak się później dowiedziałem – ludzie nigdy nie tańczyli dosłownie „na” wąskim moście, tylko raczej pod nim, na jednej z wysp Rodanu.
Reszta miasta to już spokojniejszy spacer: mury obronne okalające stare miasto, ciągnące się kilometrami i wciąż niemal kompletne, plac przed pałacem, gdzie wieczorami rozstawiają się stoliki kawiarń, i wąskie uliczki prowadzące w stronę Rue des Teinturiers, gdzie do dziś obraca się kilka historycznych kół wodnych, cichych świadków dawnego rzemiosła farbiarskiego. Zatrzymałem się tam na kawę, patrząc, jak woda kanału Sorgue przepływa pod kamiennymi mostkami – to jeden z tych momentów, które nie trafiają na zdjęcia, ale zostają w pamięci najdłużej.
Pont du Gard – wypad, który zajmuje więcej czasu, niż się planuje
Z Awinionu do Pont du Gard jest niecała godzina drogi, i to jeden z tych wypadów, które zawsze trwają dłużej, niż się je planuje. Trzypoziomowy akwedukt wznoszący się na 49 metrów nad doliną Gardon robi wrażenie nie samą wysokością, ale precyzją: kamienne bloki ułożono tu bez zaprawy, a mimo to konstrukcja przetrwała dwa tysiące lat, w tym gwałtowną powódź z 2002 roku, która zabrała okoliczne ziemie, ale nie ruszyła samego mostu. Zszedłem na sam dół, do koryta rzeki, żeby zobaczyć most od podstawy – to zupełnie inna perspektywa niż z góry, z parkingu. Najlepsze światło jest tu o zachodzie słońca, kiedy kamień robi się złoty, a turystów wyraźnie ubywa.

Arles – rzymskie miasto, które wciąż żyje
Powrót w stronę Rodanu i jazda na południe prowadzi do Arles – miasta, w którym rzymska historia nie jest zamknięta w muzeum, tylko wpleciona w codzienne życie. Zacząłem od amfiteatru, który dziś służy koncertom i wydarzeniom kulturalnym tak, jak niegdyś walkom gladiatorów – usiadłem na kamiennych stopniach widowni i spróbowałem sobie wyobrazić dwadzieścia tysięcy krzyczących widzów, którzy tu kiedyś siedzieli. Stamtąd kilka minut piechotą do Term Konstantyna, monumentalnych łaźni pokazujących, jak istotne było dla Rzymian codzienne życie wokół kąpieli – dziś to spokojniejszy, mniej odwiedzany zakątek miasta, dobry moment na oddech między większymi atrakcjami.
Największą niespodzianką był dla mnie jednak nie amfiteatr, tylko to, co kryje się pod stopami głównego placu miasta: Cryptoportiques, podziemne galerie z I wieku p.n.e., które przez dwa tysiące lat służyły jako magazyny, piwnice i schronienia. Zejście tam w środku upalnego dnia to naturalna ulga – chłodne, wilgotne powietrze i cisza, zupełnie inna niż na powierzchni, gdzie słychać gwar targu i turystów szukających cienia. Chodziłem tam wolno, dotykając ściany, próbując wyobrazić sobie handlarzy przechowujących tu niegdyś zboże i wino, podczas gdy nad głową, na powierzchni, toczyło się codzienne życie rzymskiego miasta.
Zanim opuściłem miasto, zajrzałem jeszcze do Alyscamps, starożytnej nekropolii, w której legenda mówi, że sam Chrystus zostawił odcisk kolana, a która zainspirowała zarówno Dantego, jak i Van Gogha – aleja starych sarkofagów prowadząca pod drzewami do dawnego kościoła ma w sobie coś z filmowej scenografii, choć jest w stu procentach autentyczna. I do Espace Van Gogh, dawnego szpitala, w którym leczono malarza po incydencie z uchem, dziś przestrzeni z ogrodem odtworzonym dokładnie według jego własnych obrazów – kolorowe klomby ułożone w ten sam sposób, jaki uwiecznił na płótnie, robią wrażenie nawet na kimś, kto nie jest szczególnym fanem jego twórczości.
Tuż za miastem, nad kanałem, stoi jeszcze jeden ślad Van Gogha: Most Van Gogha, który malarz nazywał (błędnie) „Pont de l’Anglais”. Jego prawdziwa historia jest bardziej zawiła, niż mogłoby się wydawać: to, co dziś oglądamy, to most ocalały z Fos-sur-Mer, jedyny, który przetrwał zniszczenie przez wojska niemieckie w 1944 roku, przeniesiony w to miejsce dopiero w latach 60. XX wieku. A jeszcze dalej, w stronę Fontvieille, czeka Akwedukt Barbegal – najstarszy z akweduktów regionu, gdzie rzymskie młyny wodne produkowały niegdyś suchary dla legionów, a dziś jego pozostałości leżą w spokojnej, prawie nieodwiedzanej okolicy, zaskakująco kontrastującej z tłumami w samym Arles.
Saint-Rémy-de-Provence – tam, gdzie Van Gogh malował swoje ostatnie obrazy
Z Arles pojechałem dalej na wschód, do Saint-Rémy-de-Provence, miasta, które oferuje dwie zupełnie różne warstwy historii, oddalone od siebie o zaledwie kilkanaście minut spaceru. Pierwsza to Glanum – starożytne miasto założone wokół świętego źródła, zniszczone przez plemię Alamanów w 260 roku, którego ruiny odkopano dopiero w latach 20. XX wieku. Spacer między pozostałościami rzymskich świątyń i łuków triumfalnych, z górami Alpilles w tle, to jedno z tych miejsc, gdzie łatwo stracić poczucie czasu.
Druga warstwa jest znacznie bardziej osobista: klasztor Saint-Paul-de-Mausole, gdzie Vincent van Gogh spędził ostatni rok przed śmiercią, tworząc niektóre ze swoich najsłynniejszych dzieł. Weszedłem tam bez wielkich oczekiwań, a wyszedłem poruszony bardziej, niż się spodziewałem – rekonstrukcja jego pokoju i okoliczne pola z cyprysami pozwalają zobaczyć krajobraz niemal dokładnie takim, jaki widział sam artysta, malując przez zakratowane okno.
Les Baux-de-Provence – kamienne miasto na skale i kamieniołom zamieniony w sztukę
Kolejny przystanek, Les Baux-de-Provence, to miejsce, gdzie wioska dosłownie zrasta się ze skałą, na której stoi. Wchodziłem tam od strony parkingu, pod górę, mijając kolejne kamienne domy, aż do ruin zamku rozciągających się na siedmiu hektarach – stamtąd widać całą równinę Crau, Camargue, a przy dobrej pogodzie nawet zarys Luberonu. Zszedłem inną drogą, w stronę u podnóża wzgórza, gdzie czeka Carrières de Lumières – dawny kamieniołom wapienia zamieniony w monumentalne centrum sztuki cyfrowej. Ściany o wysokości kilkunastu metrów zamieniają się tam w ruchome płótno, na którym co roku wyświetlane są dzieła innego mistrza malarstwa – wchodziłem myśląc, że to będzie krótki, ciekawostkowy przystanek, a zostałem tam dobrą godzinę, oglądając to samo przedstawienie po raz drugi.
Tarascon i Beaucaire – dwie forteca patrzące na siebie przez Rodan
Zjazd z Alpilles w stronę rzeki prowadzi do jednej z najbardziej dramatycznych scen całego regionu: Zamku Tarascon i, po drugiej stronie Rodanu, Zamku Beaucaire. Pierwszy, wzniesiony przez księcia René, zachował się niemal w całości. Drugi, częściowo zburzony na rozkaz Ludwika XIII po buncie mieszkańców, dziś stoi jako malownicza ruina – ale to właśnie ten kontrast, pełna forteca kontra rozebrana, robi największe wrażenie, gdy stanie się dokładnie pomiędzy nimi, na moście łączącym oba miasta.
Niedaleko stąd, w kierunku Beaucaire, warto jeszcze zboczyć do Mas des Tourelles – gallo-rzymskiej winnicy, gdzie do dziś odtwarza się antyczne wina na podstawie zapisków Kolumelli i Pliniusza Starszego, a degustacja „Mulsum” (wina z miodem, tak jak pili je Rzymianie) to zdecydowanie coś innego niż standardowa degustacja w regionie.
Luberon: wioski, kolor i cisza klasztorów
Stąd trasa prowadzi w głąb Luberonu, i to właśnie ten fragment podróży zapamiętałem najintensywniej – bo tu każda kolejna wioska jest zupełnie inna niż poprzednia, a spora część naszych 30 miejsc w Prowansji zmieściła się właśnie w tym jednym, gęsto upakowanym odcinku trasy.
Zacząłem od Gordes, którą widać z kilku kilometrów – kamienne domy wspinające się po zboczu wzgórza, ułożone tak, że z daleka tworzą jedną, spójną bryłę. Zaparkowałem poniżej i szedłem pod górę wąskimi uliczkami, zatrzymując się co kilka kroków, żeby spojrzeć w dół, na dolinę – im wyżej, tym bardziej robiło się cicho, jakby wioska sama wyciszała ruch turystyczny im bliżej samego szczytu. Na głównym placu usiadłem na chwilę przy fontannie, obserwując, jak światło przesuwa się po fasadach domów, zmieniając odcień kamienia z szarego na niemal złoty.
Tuż pod Gordes, kilka minut jazdy, czeka Village des Bories – skupisko kamiennych chat budowanych bez zaprawy, techniką suchego muru, które przetrwały stulecia dzięki samej precyzji układania kamienia. Wchodziłem do kilku z nich, niskich, chłodnych wnętrz, próbując wyobrazić sobie, jak wyglądało tu codzienne życie pasterzy, którzy przechowywali w nich narzędzia i zwierzęta. A jeszcze bliżej, w wąskiej dolinie oddzielającej klasztor od zgiełku świata, stoi Opactwo Sénanque, założone w 1148 roku przez cystersów – najbardziej fotografowany widok całej Prowansji, gdy w lipcu pola lawendy kwitną tuż pod jego surowymi, romańskimi murami. Byłem tam poza sezonem kwitnienia i wcale nie żałuję – bez fioletu i tłumów łatwiej docenić samą architekturę, jej minimalizm i ciszę.
Z Gordes pojechałem dalej na wschód, do Roussillon – i to zupełnie inna opowieść o kolorze. Tu nie chodzi o odcienie beżu i szarości, tylko o paletę czerwieni, pomarańczu i złota: domy pomalowano naturalnymi pigmentami wydobywanymi wprost spod wioski, a niektóre fasady zmieniają odcień w zależności od pory dnia, dokładnie tak samo, jak okoliczne skały. Zszedłem ze ścieżki prowadzącej przez samo miasteczko na Ścieżkę Ochry, prowadzącą przez dawne wyrobiska – erozja wyrzeźbiła tam formy przypominające wieże i amfiteatry, zmieniające barwę wraz ze światłem dnia. Pod stopami skrzypiał drobny, mineralny piasek, a buty po wyjściu miały ten sam, pomarańczowy odcień co skały – co, jak się później okazało, nie schodzi łatwo nawet po praniu.
Podobne, choć bardziej surowe wrażenie zrobił na mnie Colorado Provençal w Rustrel, kawałek dalej na wschód – dawna kopalnia ochry, zamknięta w 1992 roku, dziś zachwycająca krajobrazem, który równie dobrze mógłby leżeć gdzieś w Arizonie. Szedłem tam wyznaczoną ścieżką między iglicami i wąwozami w odcieniach od bieli po ciemną czerwień, zaskoczony, jak bardzo to miejsce różni się od reszty Luberonu – jakby ktoś przeniósł kawałek zupełnie innego kontynentu w sam środek Prowansji.

Skręcając na południe, w stronę Bonnieux, zajrzałem jeszcze do Zamku Lacoste – dawnej siedziby markiza de Sade, rozebranej na kamień przez miejscowego murarza w 1816 roku, a potem cierpliwie odbudowanej najpierw przez skromnego nauczyciela z Apt, a później przez Pierre’a Cardina. Stąd już blisko do Pont Julien, rzymskiego mostu, który wciąż stoi tam, gdzie postawili go budowniczowie ponad dwa tysiące lat temu – służył ruchowi samochodowemu aż do 2005 roku, co samo w sobie robi wrażenie, gdy stanie się na nim i spojrzy w dół, na spokojną rzekę Calavon.
Mont Ventoux – Olbrzym, którego widać z każdej strony Luberonu
Przez całą podróż przez Luberon w tle majaczyła jedna, biała plama widoczna niemal z każdego wzniesienia: Mont Ventoux. Postanowiłem w końcu podjechać bliżej – i im wyżej się jedzie, tym bardziej krajobraz zmienia charakter, z lawendowych pól i winnic w gołe, kamienne zbocza przypominające bardziej powierzchnię księżyca niż resztę Prowansji. Ostatnie kilometry drogi prowadzą przez zupełnie pozbawiony roślinności, biały wapienny grzbiet, gdzie temperatura potrafi być o kilkanaście stopni niższa niż u podnóża, a wiatr wieje na tyle mocno, że trudno ustać spokojnie przy barierce punktu widokowego.
Szczyt bywa ośnieżony nawet wtedy, gdy u jego podnóża trwa pełnia lata – a wchodził na niego już Petrarka w 1336 roku, uznawany dziś za pierwszego nowożytnego turystę górskiego, który wspiął się na górę wyłącznie dla widoku, nie z konieczności.
Pont Flavien – most z dwoma bramami triumfalnymi
Z Luberonu zjechałem na zachód, w stronę Étang de Berre, głównie po to, żeby zobaczyć Pont Flavien koło Saint-Chamas – jedyny most w regionie z dwoma zachowanymi łukami triumfalnymi, ufundowany prywatnie przez zamożnego mieszkańca, który najwyraźniej chciał zapisać się w pamięci potomnych na dobre. Stojąc dokładnie pośrodku, między dwoma identycznymi bramami, ma się wrażenie przechodzenia przez kolejne warstwy czasu, jakby to była brama, nie zwykła przeprawa przez rzekę.
Camargue – dzika, inna twarz Prowansji
Na południe od Arles krajobraz zmienia się radykalnie: znikają wzgórza i kamienne wioski, a zaczynają się rozlewiska, sól i przestrzeń, która ciągnie się aż po horyzont. Park Ornitologiczny Camargue pozwala z bliska zobaczyć dzikie flamingi żerujące w płytkiej wodzie – zupełnie inna scena niż wszystko, co widziałem wcześniej w tej podróży, i dobre przypomnienie, że Prowansja to nie tylko kamień i lawenda, ale też mokradła, ptaki i sól. Szedłem drewnianymi kładkami między trzcinami, słysząc bardziej wiatr i ptaki niż jakiekolwiek ludzkie głosy, co po dniach spędzonych w tłocznych wioskach Luberonu było zaskakująco kojące.
Płaskowyż Valensole – lawendowe morze na koniec podróży
Ostatni odcinek trasy poprowadziłem daleko na wschód, w stronę Haute-Provence, żeby zobaczyć to, co dla wielu jest właśnie synonimem słowa „Prowansja”: Płaskowyż Valensole. Trafiłem tam w lipcu, gdy pola zamieniają się w fioletowe morze sięgające po horyzont – fale lawendy przecinane samotnymi cabanons i rzędami cyprysów, dokładnie ten obraz, który każdy ma w głowie, zanim jeszcze przyjedzie do Prowansji. Stanąłem na poboczu jednej z dróg, nie wchodząc w rzędy (rolnicy proszą o to nie bez powodu), i patrzyłem, jak światło zmienia się wraz z zachodem słońca, wydobywając z pól coraz głębszy, ciemniejszy fiolet.
Opactwa Silvacane i Thoronet – cichy epilog
Podróż zakończyłem tam, gdzie zaczynałem myśleć o ciszy najbardziej intensywnie: przy dwóch pozostałych „siostrach” Sénanque. Opactwo Silvacane, leżące bliżej Aix-en-Provence, i Opactwo Thoronet, schowane głębiej na południu, w departamencie Var, oferują dokładnie tę samą architektoniczną prostotę co Sénanque, ale bez tłumów towarzyszących bardziej znanej siostrze. Stałem w pustym krużganku Thoronet, słuchając tylko własnych kroków na kamieniu, i pomyślałem, że to dobre miejsce, żeby zakończyć tę konkretną podróż – nie fajerwerkiem, tylko ciszą, która w Prowansji potrafi być równie mocna jak fiolet lawendowych pól.
Zamiast podsumowania
Trzydzieści miejsc w jednej relacji to dużo, ale to wciąż zaledwie ułamek tego, co oferuje ten region. Ta lista 30 miejsc w Prowansji nie jest zresztą zamknięta ani ostateczna – to po prostu to, co akurat zobaczyłem podczas jednej, konkretnej podróży. Nie zdążyłem opisać dziesiątek mniejszych wiosek, kolejnych winnic, plaż Niebieskiego Wybrzeża czy szlaków w Alpach Wysokiej Prowansji. Zabrakło mi też czasu na powrót do niektórych miejsc o innej porze roku – wiem już, że Sénanque bez lawendy i Sénanque w pełni kwitnienia to niemal dwa różne doświadczenia, i chętnie sprawdziłbym to na własne oczy przy okazji kolejnego wyjazdu.
To zresztą chyba najlepsze podsumowanie samej Prowansji: bez względu na to, ile razy się tam wraca, zawsze zostaje jeszcze jedno miejsce, które trzeba zobaczyć następnym razem, i jeszcze jedna pora roku, w której warto wrócić do miejsc już znanych. Jeśli planujesz własną podróż śladami tej trasy, moja jedyna rada brzmi: nie próbuj zobaczyć wszystkiego naraz. Rozłóż to na kilka dni, zostaw sobie czas na przypadkowe przystanki, których nie było w planie, i pozwól, żeby niektóre z tych trzydziestu miejsc same podyktowały, ile czasu naprawdę im poświęcisz.