Village des Bories – wioska, której nazwę wymyślił poeta
W 1968 roku Pierre Viala, poeta i wędrowiec, kupił kawałek zarośniętego wzgórza kilka kilometrów od Gordes. Między dębami i krzakami stało tam kilkadziesiąt kamiennych chat bez okien i bez dachów z dachówki. Część miała zapadnięte sklepienia, inne tonęły w bluszczu. Miejscowi nazywali to miejsce po prostu Les Cabanes, czyli chaty. Na mapach figurowało jako przysiółek Savournins.
Viala postanowił przywrócić je do życia. Przez siedem lat, od 1969 do 1976 roku, kierował odbudową chat, prowadzoną kamień po kamieniu tą samą techniką, którą je kiedyś postawiono. Nadał też temu miejscu nową nazwę, pod którą znają je dziś turyści z całego świata: Village des Bories, wioska bories.
Rok po zakończeniu prac zespół wpisano na listę zabytków historycznych Francji. Nazwa, którą wymyślił poeta, przyjęła się tak dobrze, że rozsławiła samo słowo „borie”. Dawniej w prowansalskim oznaczało ono po prostu nędzną chałupę, a dziś w całej Prowansji kojarzy się z kamienną chatą budowaną na sucho. A kiedy stoję w tej wiosce, między kopułami z szarego wapienia, łatwo zapomnieć, że jeszcze pół wieku temu nikt tu nie mówił o bories – tylko o chatach.
Kamienie z pól
Historia Village des Bories zaczyna się od kamieni, których było za dużo. Płaskowyż wokół Gordes to wapienne wzgórza pokryte cienką warstwą ziemi i tysiącami płaskich kamieni. W XVIII wieku, po królewskim edykcie z 1766 roku zachęcającym do karczowania i zagospodarowania nieużytków, rolnicy ruszyli na te wzgórza. Żeby cokolwiek zasiać, najpierw trzeba było oczyścić pole z kamieni.
Z tych kamieni powstało wszystko: murki tarasów, ogrodzenia, drogi i chaty. Nikt nie przywoził materiału z daleka – budowano z tego, co leżało pod nogami. Tak powstał krajobraz, który do dziś widać wokół Gordes: kilometry murków z suchego kamienia i rozrzucone po wzgórzach kamienne kopuły.
W czasie odbudowy znaleziono w chatach i na polach skorupy naczyń, które pochodzą z okolic Apt z XVIII i XIX wieku. Starszych nie znaleziono. Popularna opowieść o tradycji sięgającej epoki brązu jest więc piękna, ale niepotwierdzona – te konkretne chaty zbudowano w czasach nowożytnych. Szerzej o tym i o losach tysięcy innych bories w Prowansji opowiada artykuł Bories w Prowansji – dlaczego porzucono tysiące kamiennych chat.
Wioska sezonowa
Village des Bories nie było wioską w zwykłym sensie. Rolnicy mieszkali na stałe w Gordes albo w swoich gospodarstwach, a tu przychodzili na czas prac polowych. Chaty służyły jako schronienie, magazyny i warsztaty. Mieszkano w nich, trzymano owce i kozy, przechowywano ziarno, piekło się chleb i robiło wino.
Wśród zachowanych budowli są izby mieszkalne, owczarnie, stodoły, spichlerze, piece chlebowe, kadzie i tłocznie do wina, chlewiki i kurniki. W niektórych hodowano jedwabniki, bo na okolicznych tarasach rosły morwy. Uprawiano tu zboża, oliwki, migdały i winorośl. Mieszkańcy dorabiali też wyrobem skórzanych podeszew do butów.
Wszystko opierało się na drobnym rolnictwie, które w XIX wieku przestało się opłacać. Chaty opustoszały, a las powoli je wchłonął. Kiedy Viala trafił tu w latach sześćdziesiątych, od dawna nikt z nich nie korzystał.
Co zobaczyć w Village des Bories
Na terenie wioski stoi 28 budowli z suchego kamienia. Większość tworzy kilka zagród skupionych wokół wspólnych dziedzińców, otoczonych murkami. Zwiedza się je samodzielnie, idąc ścieżką od chaty do chaty. Dokładny spis budowli i ich funkcji, opracowany przez badaczy architektury z suchego kamienia, przytacza francuska Wikipedia.
Jak zbudowano bories
Bories wznoszono bez zaprawy i bez drewna. Płaskie kamienie układano warstwami, a każda kolejna warstwa lekko wysuwała się do środka, aż ściany schodziły się w kopułę. Ta technika, nazywana wspornikową, sprawia, że kamienie trzymają się same, tylko dzięki własnemu ciężarowi. Kamienie układano zwykle z lekkim spadkiem na zewnątrz, żeby deszcz spływał po kopule, zamiast wsiąkać do środka.
Najczęstszy kształt w Village des Bories to tak zwana „nef gordoise”, czyli nawa z Gordes. Chata ma wydłużony plan, a z zewnątrz przypomina kamienny kadłub łodzi odwróconej do góry dnem. Jest tu też kilka budowli okrągłych i kilka z kolebkowym sklepieniem.
Wnętrza i muzeum
Village des Bories jest dziś muzeum dawnego życia wiejskiego. W niektórych chatach pokazano narzędzia rolnicze, sprzęty domowe i przedmioty codziennego użytku z dawnych gospodarstw.
Warto wejść do kilku chat i poczuć, jak w nich jest. Latem w środku jest przyjemnie chłodno, bo grube kamienne ściany nie przepuszczają upału. Światło wpada tylko przez niskie drzwi, a w półmroku widać, jak kolejne warstwy kamienia zbiegają się nad głową.
Wioska i okolica
Village des Bories leży kilka kilometrów od centrum Gordes. Już z samego Gordes widać te same kamienne murki na tarasach, które otaczają wioskę. Blisko jest też do opactwa Sénanque i do Roussillon, a cały ten fragment Luberonu da się objechać w jeden dzień.
Jak zwiedzać Village des Bories
Village des Bories jest otwarta codziennie przez cały rok, z wyjątkiem Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Latem czynna jest do wieczora, zimą zamyka się znacznie wcześniej, a ostatnich zwiedzających wpuszcza się na krótko przed zamknięciem. Wioskę zwiedza się samodzielnie, krążąc między kamiennymi chatami, które dawniej służyły za schronienia, owczarnie i warsztaty.
Wstęp jest płatny. Młodzież i studenci kupują tańsze bilety, dzieci wchodzą bezpłatnie, a grupy płacą mniej od osoby. Kto zwiedza na własną rękę, nie musi wcześniej rezerwować wizyty, natomiast grupy powinny zapowiedzieć swój przyjazd.
Na zwiedzanie wystarczy godzina. Teren jest kamienisty i nierówny, więc przydadzą się wygodne buty. Osoby na wózkach mogą wjechać tylko na część terenu, a z wózkiem dziecięcym będzie trudno, dlatego lepiej zabrać nosidło. Psy mogą wejść razem z właścicielami.
Na miejscu nie ma restauracji, ale piknik można urządzić poza terenem wioski. Latem najlepiej przyjechać rano, bo w ciągu dnia robi się tu bardzo gorąco.
Samochód można zostawić na parkingu przy wejściu. Autokary i kampery muszą stanąć na parkingu przy głównej drodze, skąd do wioski idzie się pieszo około dwudziestu minut. Dojazd prowadzi wąską drogą, na której trzeba uważać przy mijaniu się z innymi autami.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Village des Bories – najczęstsze pytania
Czy wstęp do Village des Bories jest płatny?
Tak. Dorośli płacą bilet normalny, młodzież i studenci – ulgowy, a dzieci wchodzą bezpłatnie. Aktualne ceny podane są w informacjach praktycznych.
Ile lat mają bories pod Gordes?
Zachowane chaty pochodzą z XVIII i XIX wieku. Opowieść o tradycji sięgającej epoki brązu nie ma potwierdzenia w badaniach archeologicznych.
Czy w Village des Bories ktoś mieszkał na stałe?
Nie. Rolnicy mieszkali w Gordes lub w gospodarstwach, a chaty wykorzystywali sezonowo – jako schronienie, magazyny, owczarnie i warsztaty.
Czy można wejść do Village des Bories z psem?
Tak, psy są wpuszczane na teren wioski.
W 1968 roku Pierre Viala kupił zarośnięte wzgórze z chatami, które wszyscy nazywali po prostu Les Cabanes. Odbudował je i nadał im nazwę, która obiegła świat. Dziś Village des Bories zna każdy przewodnik po Prowansji – a mało kto wie, że tę wioskę wymyślił poeta, który pewnego dnia zobaczył ją w stercie kamieni.