Z dachu kościoła w Saintes-Maries-de-la-Mer widać jednocześnie Morze Śródziemne i rozległe, płaskie mokradła Camargue. To właśnie tutaj religijna tradycja, kultura gardianów, romskie pielgrzymki i pejzaż delty Rodanu spotykają się w jednym niewielkim mieście. Nazwa miejscowości – „Święte Marie od Morza” – wyrasta z legendy, która od średniowiecza kształtuje jej tożsamość. Wśród wiosek i miast Prowansji Saintes-Maries-de-la-Mer ma charakter trudny do pomylenia z jakimkolwiek innym miejscem.
Historia i legendy Saintes-Maries-de-la-Mer
Dzieje osadnictwa w tej części Camargue są znacznie starsze niż sama chrześcijańska tradycja miejscowości, ale to właśnie legenda o przybyciu Świętych Marii nadała jej późniejszą tożsamość. Według tradycji Maria Jakubowa i Maria Salome miały dotrzeć na wybrzeże Camargue drogą morską. W opowieści pojawia się również Sara, której postać z czasem stała się szczególnie ważna dla społeczności romskich i Gens du Voyage. Poszczególne wersje legendy różnią się szczegółami – nawet miejscowa tradycja zachowała kilka wariantów roli Sary – dlatego lepiej traktować tę historię jako część religijnego dziedzictwa niż kronikarski zapis wydarzeń.
Kult Świętych Marii rozwijał się przez stulecia, a miejscowy kościół stał się jego centrum. Dzisiejsza świątynia ma charakter romański i obronny; jej zasadnicza forma pochodzi ze średniowiecza, a na początku XIV wieku została dodatkowo ufortyfikowana, aby służyć mieszkańcom jako schronienie podczas zagrożeń. Kościół pozostaje jednocześnie zabytkiem, sanktuarium i najważniejszym punktem orientacyjnym Saintes-Maries-de-la-Mer.
Saintes-Maries-de-la-Mer jest miejscem pielgrzymkowym co najmniej od XII wieku. W 1448 roku, podczas wykopalisk zarządzonych przez króla René d’Anjou, odnaleziono szczątki uznane za relikwie Marii Jakubowej i Marii Salome. Do dziś są przechowywane w relikwiarzach w górnej kaplicy kościoła i opuszczane do prezbiterium podczas najważniejszych uroczystości.
Najbardziej znane pielgrzymki odbywają się w maju. 24 maja figura Sary jest niesiona w procesji do morza, a 25 maja, w święto Marii Jakubowej, do brzegu wyrusza łódź z figurami Świętych Marii w otoczeniu gardianów i pielgrzymów. Kolejne pielgrzymki odbywają się jesienią oraz na początku grudnia. To nie inscenizacja dla turystów, lecz nadal żywa praktyka religijna, która od stuleci wpisuje się w rytm miasteczka.
Mireille – literacka legenda, która kończy się właśnie tutaj
Mało kto, przyjeżdżając na plażę w Saintes-Maries-de-la-Mer, wie, że to miejsce jest też sceną finału jednego z najważniejszych dzieł literatury prowansalskiej – epickiego poematu „Mirèio” (Mireille) Frédérica Mistrala z 1859 roku, dzieła, które przyczyniło się do przyznania mu w 1904 roku Literackiej Nagrody Nobla. Tytułowa bohaterka umiera tuż po dotarciu do miejscowego kościoła, u kresu rozpaczliwej pielgrzymki przez rozpaloną słońcem równinę Crau – a to właśnie ta scena na trwałe wpisała Saintes-Maries-de-la-Mer w kulturę Camargue jako miejsce jednej z najbardziej romantycznych i tragicznych historii prowansalskiej literatury.
W czerwcu 1888 roku przyjechał tu z Arles Vincent van Gogh. Spędził w Saintes-Maries-de-la-Mer około tygodnia. Według miejscowego biura turystycznego powstały wtedy trzy obrazy i jedenaście rysunków, wśród nich widoki morza, wioski i łodzi rybackich wyciągniętych na plażę. Dziś przez miejscowość prowadzi Parcours Van Gogh, który pozwala zestawić współczesny pejzaż z motywami utrwalonymi przez artystę.
Dziś Saintes-Maries-de-la-Mer to niewielkie miasteczko, liczące nieco ponad dwa tysiące stałych mieszkańców, które w sezonie letnim zmienia się w tętniący życiem kurort. Mimo rosnącej popularności udało mu się zachować autentyczny charakter prowansalskiej miejscowości, gdzie tradycyjne rzemiosło, lokalna kuchnia i coroczne fiesty łączą się z nowoczesną infrastrukturą turystyczną.
Spacer po Saintes-Maries-de-la-Mer
Saintes-Maries-de-la-Mer jest płaskie i zwarte, więc całe centrum obchodzi się pieszo w kilka godzin. Spacer zaczyna się przy kościele, który widać z każdego miejsca w miasteczku, prowadzi przez merostwo i uliczki centrum do muzeum, a potem schodzi nad morze – do areny, plaż i portu, przy którym stoi rząd białych chat gardianów. Na tej krótkiej trasie mieści się wszystko, z czego słynie miasteczko: legenda, tradycje Camargue i morze.
Kościół Notre-Dame-de-la-Mer
Sercem miasteczka jest warowny kościół Notre-Dame-de-la-Mer. Jego romańska bryła została przystosowana do funkcji obronnych: ponad chórem i apsydą wznosi się masywna konstrukcja pełniąca dawniej funkcję wieży strażniczej, a dach otacza chodnik z krenelażem i machikułami. Na początku XIV wieku kościół został dodatkowo ufortyfikowany, aby w razie zagrożenia mógł służyć mieszkańcom jako schronienie.
W lewej nawie znajduje się łódź ze Świętymi Mariami używana podczas pielgrzymek, pod chórem zaś krypta z figurą Sary. Relikwie Marii Jakubowej i Marii Salome przechowywane są w górnej kaplicy. Na dach prowadzą zewnętrzne spiralne schody liczące 53 stopnie; z góry otwiera się panorama morza, dachów miasteczka i płaskich terenów Camargue.
Merostwo i uliczki centrum
Kilka kroków od kościoła, przy place de la Mairie, stoi Hôtel de Ville, zbudowany w latach trzydziestych XX wieku i ozdobiony przez malarza Marcela Dyfa, zakochanego w świetle Camargue. Wokół rozchodzą się wąskie uliczki z tradycyjną prowansalską zabudową – białymi domkami z niebieskimi okiennicami, urokliwymi placykami i bujną roślinnością. W centrum stoi też rzeźba „Camargue” autorstwa Bena K, ustawiona na przełomie tysiącleci i odsłonięta przez ówczesnego mera Rolanda Chassaina.
Musée des Saintes-Maries-de-la-Mer
Przy avenue Théodore Aubanel mieści się Musée des Saintes-Maries-de-la-Mer, którego nową ekspozycję otwarto w 2022 roku. Na około 800 m² pokazano ponad 500 obiektów opowiadających trzy tysiące lat historii wybrzeża i Camargue. Parter poświęcono przede wszystkim archeologii podwodnej – amforom, brązom i przedmiotom wydobytym z morza – natomiast wyżej mocniej wybrzmiewają tradycje Camargue oraz postać markiza Folco de Baroncelli.
Arena nad morzem
Przy nadmorskiej promenadzie stoi arena z początku lat trzydziestych XX wieku. Saintes-Maries-de-la-Mer należy do stowarzyszenia francuskich miast byczych tradycji, a na arenie odbywają się zarówno korridy, jak i course camarguaise – prowansalskie zmagania z bykami, w których nikt nie zabija zwierząt, a raseteurzy próbują zerwać z rogów zawieszone na nich kokardy i sznurki.
Plaże, Port Gardian i chaty gardianów
Spod areny promenada prowadzi wzdłuż plaż miejskich, które ciągną się po obu stronach miasteczka. Na zachodzie leży Port Gardian, port jachtowy i rybacki, przy którym działają liczne restauracje serwujące świeże owoce morza i lokalne specjały. Spacer po nabrzeżu to doskonała okazja, by poczuć atmosferę miasteczka i zobaczyć kolorowe łodzie.
Symbolem Saintes-Maries-de-la-Mer stały się też charakterystyczne białe chaty kryte trzciną – cabanes de gardians. Takie domy przez wieki służyły za schronienie pasterzom pilnującym stad byków i koni na mokradłach Camargue. Rząd charakterystycznych chat przy zachodnim wyjeździe z miejscowości jest znacznie młodszy od samej tradycji budowlanej Camargue: najstarsze z nich pochodzą z lat 1945–1950. Zachowują jednak formę dawnej cabane de gardian – niskie, bielone ściany, stromy dach kryty trzciną i zaokrągloną stronę odwróconą ku mistralowi.
Poza miasteczkiem – park ornitologiczny
Kilka kilometrów na północ od miasteczka, przy drodze do Arles, leży Parc ornithologique du Pont de Gau – rezerwat ornitologiczny na mokradłach Camargue. To doskonałe miejsce do obserwacji flamingów, czapli i wielu innych gatunków ptaków żyjących w swoim naturalnym środowisku, z bliska i bez specjalistycznego sprzętu.
Smaki Saintes-Maries-de-la-Mer
Saintes-Maries-de-la-Mer oferuje wiele możliwości skosztowania lokalnej kuchni w autentycznej atmosferze. Restauracje skupiają się w kilku miejscach: przy porcie i nabrzeżu (świeże owoce morza, bouillabaisse), wokół place des Gitans i w centrum miasteczka (kuchnia prowansalska, dania z byków hodowanych w regionie) oraz przy avenue de la République (kawiarnie i bistra na lżejsze posiłki).
Lokalna kuchnia opiera się na kilku typowych dla regionu składnikach: ryżu z Camargue, uprawianym na okolicznych polach zalewowych, owocach morza, mięsie z czarnych byków, ziołach prowansalskich i świeżych warzywach. Mięso byków z Camargue ma własną apelację AOP, a najsłynniejszym daniem jest gardiane de taureau – duszona w czerwonym winie potrawka podawana z ryżem. Popularnym lokalnym przysmakiem są teliny – małe małże zbierane na okolicznych plażach, podawane zwykle z czosnkiem i natką pietruszki. Ryż z Camargue i sól z okolicznych salin to też dobre pamiątki, więcej o tej drugiej opowiada artykuł o soli z Camargue.
Dla osób preferujących posiłki na świeżym powietrzu dobrym rozwiązaniem będzie zakup lokalnych produktów na targu, który odbywa się w poniedziałki i piątki rano na place des Gitans, i urządzenie pikniku na plaży.
Jak zwiedzać Saintes-Maries-de-la-Mer
Saintes-Maries-de-la-Mer leży na końcu drogi przez Camargue, około czterdziestu kilometrów od Arles. Najwygodniej dojechać samochodem, choć z Arles kursuje też autobus regionalny. Parkingi płatne znajdują się na obrzeżach centrum i przy plażach; w lipcu, sierpniu i w dniach pielgrzymek szybko się zapełniają, a ulice centrum bywają wtedy zamknięte dla ruchu.
Wstęp do kościoła jest bezpłatny, natomiast wejście na taras na dachu jest biletowane. Muzeum miejskie działa przez cały rok. Z portu od wiosny do jesieni wypływają rejsy po Camargue, a w okolicy działa kilka stadnin oferujących przejażdżki na charakterystycznych białych koniach z Camargue – to najlepszy sposób, by zobaczyć mokradła, do których nie prowadzą drogi.
Najlepszą porą na przyjazd jest wiosna i wrzesień, kiedy pogoda jest przyjemna, a tłumy mniejsze. W dniach majowej pielgrzymki miasteczko przeżywa najazd gości i trzeba liczyć się z trudnościami w znalezieniu noclegu. Latem temperatura przekracza często trzydzieści stopni, więc przydadzą się nakrycie głowy, krem z filtrem i zapas wody, a o zmierzchu – ze względu na bliskość mokradeł – także środek na komary. Saintes-Maries-de-la-Mer to doskonała baza wypadowa do zwiedzania Camargue, najlepiej z rowerem lub samochodem.
Dojazd, parkingi, targi, biuro turystyczne i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Saintes-Maries-de-la-Mer – najczęstsze pytania
Kiedy odbywa się pielgrzymka Romów do Saintes-Maries-de-la-Mer?
Najważniejsze uroczystości odbywają się 24 i 25 maja. 24 maja do morza niesiona jest figura Sary, a 25 maja procesja ze Świętymi Mariami. Miejscowość organizuje również pielgrzymki jesienią i na początku grudnia.
Czy można wejść na dach kościoła?
Tak. Na taras kościoła prowadzą zewnętrzne spiralne schody liczące 53 stopnie. Wejście jest płatne, a z góry widać morze, miasteczko i mokradła Camargue.
Czy chaty gardianów na nabrzeżu są stare?
Same cabanes to tradycyjne domy pasterzy z Camargue, ale rząd chat wzdłuż wybrzeża na zachód od centrum powstał w latach pięćdziesiątych XX wieku.
Co zobaczyć w okolicy Saintes-Maries-de-la-Mer?
Park ornitologiczny Pont de Gau z flamingami, mokradła Camargue, które najlepiej zwiedza się konno, rowerem lub łodzią, oraz Arles z rzymskimi zabytkami.
Saintes-Maries-de-la-Mer najlepiej zapamiętuje się nie jako kurort, lecz jako miejsce złożone z kilku nakładających się światów. Średniowieczne sanktuarium patrzy na morze z obronnego dachu, Sara co roku wraca w procesji na plażę, Van Gogh zostawił tu obrazy łodzi i zmiennego koloru Morza Śródziemnego, a za ostatnimi domami zaczynają się mokradła Camargue. Właśnie ta bliskość religii, sztuki, krajobrazu i lokalnej tradycji nadaje miasteczku jego własny rytm.