Mont Ventoux – Olbrzym Prowansji, na którym południe spotyka północ
W sierpniu 1865 roku grupa przyrodników wyruszyła z Bédoin na Mont Ventoux. Prowadził ją Jean-Henri Fabre, nauczyciel fizyki z Awinionu, który później zasłynął jako jeden z ojców współczesnej entomologii. Towarzyszyli mu botanicy Théodore Delacour i Bernard Verlot. Fabre znał tę górę jak mało kto – w swoich „Souvenirs entomologiques” opisał później ascenzję, która była jego dwudziestą trzecią wyprawą na szczyt.
Nie był pierwszym uczonym na tej górze. Już w 1711 roku wszedł na nią jezuita, ojciec Laval, żeby zmierzyć wysokość szczytu i jego położenie geograficzne. Od tamtej pory Ventoux stał się jednym z najlepiej przebadanych masywów górskich Francji. Ale to Fabre na dobre otworzył tu badania nad owadami.
Nie szedł tam dla widoku. Szedł, żeby w ciągu jednego dnia przejść przez pół kontynentu. Na dole, pisał, stopy depczą pachnący tymianek, a w żywopłotach kwitną szkarłatne kwiaty granatu, który kocha afrykańskie niebo. Kilka godzin później te same stopy stąpają po poduszkach skalnicy naprzeciwlistnej – pierwszej rośliny, jaką botanik widzi, lądując w lipcu na Spitsbergenie. A między kamieniami na szczycie rozkwita drobny żółty mak, ten sam, który rośnie w lodowych pustkowiach Grenlandii.
Pół dnia marszu w pionie – według Fabre’a – daje to samo, co długa podróż z południa na północ Europy. Właśnie dlatego Mont Ventoux jest czymś więcej niż wysoką górą z ładnym widokiem. To jedna z najbardziej niezwykłych atrakcji Prowansji: miejsce, w którym na kilkunastu kilometrach drogi zmienia się klimat, krajobraz i cały świat roślin.
Góra, którą widać z każdego miejsca
Olbrzym Prowansji, jak nazywają go miejscowi, stoi samotnie na północnym krańcu Vaucluse. Masyw ciągnie się około 25 kilometrów ze wschodu na zachód i góruje nad okolicznymi wzniesieniami niemal o tysiąc metrów. Dlatego widać go z równiny Comtat, z doliny Rodanu, z płaskowyżu Sault, a w pogodne dni nawet z odległych zakątków Prowansji.
Od 2020 roku oficjalna wysokość szczytu wynosi 1910 metrów. Wcześniej podawano 1909 – nowy pomiar wykonał francuski instytut geograficzny IGN podczas przebudowy szczytu. Na wierzchołku stoi obserwatorium meteorologiczne z wysokim masztem, który z daleka wygląda jak igła wbita w białą skałę.
Ta biel to najbardziej charakterystyczny znak Ventoux. Górna część góry to rozległe rumowisko wapiennych kamieni, prawie bez roślinności. Latem wygląda z dołu jak ośnieżona, choć śniegu nie ma na niej od miesięcy. Stąd bierze się jeszcze jedno lokalne określenie: Mont Chauve, Łysa Góra.
Nazwa góry od razu kojarzy się z wiatrem, po francusku vent, i trudno o lepsze skojarzenie – na szczycie wieje często i gwałtownie, a porywy według lokalnych źródeł przekraczają 250 km/h. Część badaczy wywodzi jednak samą nazwę od starszego, przedrzymskiego słowa, a „wietrzne” znaczenie przylgnęło do niej dopiero później.

Las, który trzeba było posadzić od nowa
Dzisiejsze lasy na zboczach Ventoux wyglądają na odwieczne. W rzeczywistości w dużej części są dziełem ludzi z XIX wieku. Przez stulecia masyw był intensywnie eksploatowany: wycinano drzewa na budulec, wypalano węgiel drzewny i wypasano stada. Proces przyspieszył między innymi po 1250 roku, kiedy mieszkańcy Bédoin otrzymali prawa do korzystania z góry. Drewno z okolic trafiało także do budownictwa okrętowego.
W XIX wieku zbocza były już mocno ogołocone. Deszcze spłukiwały ziemię, a po ulewach w dół spływały gwałtowne potoki błota i kamieni. Od lat 60. XIX wieku państwo prowadziło tu wielką akcję ponownego zalesiania w ramach programu Restauration des Terrains en Montagne. Park naturel régional du Mont-Ventoux opisuje historię wylesienia i późniejszego zalesiania masywu, a Office national des forêts przedstawia te prace jako jedno z wielkich przedsięwzięć leśnych Ventoux.
Fabre widział ten proces na własne oczy – w jego czasach sadzenie na południowych stokach dopiero się zaczynało. Jednym z najbardziej udanych efektów jest cedrowy las nad Bédoin, dziś należący do najcenniejszych przyrodniczo stref masywu.
Od tymianku do polarnej skalnicy
To, co Fabre opisywał jako przyrodnik, zostało później docenione oficjalnie. W 1990 roku UNESCO uznało Mont Ventoux za rezerwat biosfery, a w 2020 roku utworzono Park naturel régional du Mont-Ventoux. Na masywie żyje ponad 1500 gatunków roślin, ponad 150 gatunków ptaków i około 500 gatunków motyli.
Wśród nich są prawdziwe rarytasy: niepylak apollo, motyl zagrożony przez ocieplenie klimatu, ścierwnik i orzeł przedni. W górnych partiach żyje też żmija łąkowa, jeden z najrzadszych gadów Francji, objęty ścisłą ochroną.
Na samym szczycie warunki są surowe. Średnia roczna temperatura w strefie wierzchołka wynosi zaledwie kilka stopni, a śnieg potrafi leżeć przez dużą część roku. Właśnie dlatego między kamieniami przetrwały rośliny, które zwykle spotyka się w Alpach albo daleko na północy.

Petrarka, Simpson i legenda góry
Ventoux ma też swoją historię ludzką, i to dwie jej wersje, oddzielone sześcioma wiekami. W 1336 roku Francesco Petrarka wszedł na szczyt od strony Malaucène i opisał tę wyprawę w słynnym liście, uważanym za jeden z symbolicznych początków renesansowego spojrzenia na przyrodę. W 1967 roku na tych samych zboczach zmarł podczas Tour de France brytyjski kolarz Tom Simpson.
Obu tym historiom poświęcony jest osobny artykuł: Mont Ventoux – góra Petrarki i Toma Simpsona. Kto zna Prowansję od strony literatury, zajrzy też pewnie do Fontaine-de-Vaucluse, gdzie Petrarka spędził wiele lat.
Góra, na którą wjeżdża się rowerem
Dla kolarzy z całego świata Ventoux jest miejscem pielgrzymek. Tour de France wprowadził go na trasę po raz pierwszy w 1951 roku i od tego czasu góra wielokrotnie decydowała o losach wyścigu. W 1970 roku Eddy Merckx wygrał etap na szczycie, ale zaraz za metą musiał dostać tlen.
Na szczyt prowadzą trzy drogi, a każda ma własny charakter. Od strony Bédoin jest najtrudniej: niemal 22 kilometry i prawie 1600 metrów przewyższenia, z długimi odcinkami przez las i ostatnimi kilometrami przez białe rumowisko, gdzie nic nie osłania przed wiatrem ani słońcem. Około półtora kilometra przed szczytem mija się kamienny pomnik Toma Simpsona, zawsze obłożony bidonami i czapkami zostawionymi przez kolarzy.
Droga z Malaucène jest równie długa i stroma, ale bardziej nieregularna. Najłagodniejszy jest podjazd od Sault – dłuższy, prowadzący najpierw przez pola lawendy, potem przez las do Chalet Reynard, gdzie łączy się z trasą z Bédoin.
Najwytrwalsi pokonują wszystkie trzy podjazdy jednego dnia i zapisują się do Club des Cinglés du Mont-Ventoux, czyli dosłownie Klubu Szaleńców z Mont Ventoux. Każdego roku na szczyt wjeżdża rowerem ponad sto tysięcy osób.
Szczyt po przebudowie
Mont Ventoux odwiedza każdego sezonu około 700 tysięcy osób. W latach 2020–2021 departament Vaucluse przebudował szczyt za 3,4 miliona euro, żeby pogodzić ruch samochodowy z bezpieczeństwem pieszych i kolarzy. Plac przed obserwatorium oddano pieszym i rowerzystom, a samochody jeżdżą teraz niżej, drogą D974.
Powstały też „degrés du Ventoux” – kamienne schody prowadzące od Belvédère de Provence prosto na wierzchołek. Mają chronić rumowisko przed deptaniem, które przez lata niszczyło delikatną roślinność. Z placu przed obserwatorium bezpieczne przejście prowadzi też do Belvédère des Alpes – drugiego punktu widokowego, zwróconego w stronę Alp. Przy okazji ograniczono dzikie parkowanie na poboczach, które niszczyło zbocza. Ze szczytu przy dobrej widoczności widać Alpy, dolinę Rodanu, Cévennes i daleko na południu linię wybrzeża.
Kiedy stoję na górze i patrzę w stronę Alp, najbardziej uderza mnie kontrast: jeszcze godzinę wcześniej jechałem przez pola lawendy wokół Sault, a tu wieje zimny wiatr i trzeba sięgać po kurtkę.
Jak zwiedzać Mont Ventoux
Na szczyt prowadzą trzy drogi: z Bédoin, z Malaucène i z Sault. Dwie pierwsze są krótsze i podobnie strome, a podjazd od Sault jest najdłuższy, ale zdecydowanie najłagodniejszy. Samochodem z Bédoin lub Malaucène wjeżdża się na górę w około pół godziny. Pieszo z Chalet Reynard albo ze stacji Mont Serein na szczyt prowadzi szlak grzbietowy – to mniej więcej dwie godziny marszu w jedną stronę.
Droga na sam wierzchołek jest zamykana na zimę, od późnej jesieni do wiosny. Od strony Bédoin i Sault otwiera się ponownie zwykle w połowie wiosny, od strony Malaucène kilka tygodni później. Zamknięcie dotyczy wszystkich pojazdów, także rowerów. W sezonie przez szczyt można przejechać samochodem z jednej strony masywu na drugą, na przykład z Sault lub Bédoin do Malaucène i dalej do Vaison-la-Romaine.
Trzeba przy tym uważać na nawigację. Aplikacje i planery tras często nie prowadzą przez szczyt nawet w sezonie i pokazują drogę D974 jako nieprzejezdną – w danych map zostają zimowe zamknięcia, a trasa przez szczyt bywa też omijana jako sezonowa. Kto chce przejechać przez Ventoux, powinien dodać szczyt jako punkt pośredni albo jechać według drogowskazów. O tym, czy droga jest otwarta, najpewniej informują Département de Vaucluse i biuro turystyczne Ventoux Provence. Zdarzają się też kilkugodzinne zamknięcia z powodu wyścigów kolarskich i imprez sportowych. Do Chalet Reynard i Mont Serein można dojechać przez cały rok, ale od późnej jesieni do końca zimy obowiązuje wyposażenie zimowe.
Przy drodze D974 w pobliżu szczytu są bezpłatne miejsca parkingowe, a liczbę wolnych miejsc w czasie rzeczywistym pokazuje aplikacja Affluence. W szczycie sezonu warto przyjechać wcześnie rano albo późnym popołudniem – wtedy jest mniej aut, a światło najlepsze do zdjęć.
Na szczycie jest zwykle o około dziesięć stopni chłodniej niż u podnóża, więc nawet w lipcu przyda się kurtka. Zimą, kiedy droga na szczyt jest zamknięta, życie przenosi się niżej: przy Chalet Reynard i w Mont Serein działają niewielkie, rodzinne stacje narciarskie, a zbocza wybierają narciarze biegowi i piechurzy na rakietach śnieżnych. Latem, przy dużym zagrożeniu pożarowym, dostęp do masywów leśnych Vaucluse bywa ograniczany. Wizytę na Ventoux łatwo połączyć z polami lawendy w okolicach Sault (więcej w artykule Lawenda w Prowansji), z ochrowymi formacjami Dam w Kapeluszach koło Bédoin albo z rzymskim Vaison-la-Romaine.
Dojazd, parking i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Mont Ventoux – najczęstsze pytania
Jak wysoki jest Mont Ventoux?
Według pomiaru IGN z 2020 roku szczyt ma 1910 metrów. Wcześniej podawano 1909 metrów.
Czy na Mont Ventoux można wjechać samochodem?
Tak, od wiosny do połowy listopada, i to z trzech stron – można też przejechać przez szczyt na drugą stronę masywu. Na zimę droga na sam wierzchołek jest zamykana: od strony Bédoin i Sault zwykle do połowy kwietnia, od strony Malaucène do połowy maja. Aplikacje nawigacyjne często pokazują przejazd przez szczyt jako niemożliwy także w sezonie, dlatego status drogi lepiej sprawdzić u źródła.
Która trasa na Mont Ventoux jest najłatwiejsza?
Najłagodniejszy jest podjazd od Sault – najdłuższy, ale z najmniejszym nachyleniem. Najtrudniejsza jest klasyczna trasa z Bédoin.
Fabre zszedł z Ventoux z pudełkami pełnymi roślin i owadów, zebranych w ciągu jednego dnia między śródziemnomorskim tymiankiem a polarną skalnicą. Dziś te same zbocza przemierzają kolarze, turyści i rodziny z dziećmi, a większość z nich nie wie, że pokonuje w kilka godzin drogę, na którą gdzie indziej potrzeba by tysięcy kilometrów. Ale wystarczy zatrzymać się przy białych kamieniach na szczycie i spojrzeć pod nogi. Żółty mak z Grenlandii wciąż tam kwitnie.