Alyscamps – aleja, w której van Gogh i Gauguin malowali jesień
W ostatnich dniach października 1888 roku, niedługo po tym, jak Paul Gauguin przyjechał do Arles, dwaj malarze rozstawili sztalugi w alei Alyscamps. Vincent van Gogh namalował tu cztery płótna: aleję wysadzaną topolami, kamienne sarkofagi, spacerujące pary i jesienne liście opadające na ścieżkę. Gauguin namalował dwa obrazy i w obu pominął sarkofagi; jeden z nich, „Les Alyscamps”, należy dziś do zbiorów Musée d’Orsay. Wspólne malowanie trwało zaledwie kilka dni, bo ulewne deszcze zmusiły obu artystów do powrotu pod dach.
Kiedy dziś idę aleją Alyscamps, mam wrażenie, że Arles nagle zmienia ton. W centrum miasta wszystko jest bardziej zwarte, słoneczne i wyraźne. Tutaj pojawia się cień, długi rytm drzew i kamień, który nie opowiada już o widowisku ani miejskiej reprezentacji, lecz o pamięci. Alyscamps to dawna nekropolia rzymska, później chrześcijańska, położona poza starożytnymi murami Arles, przy dawnym przebiegu Via Aurelia. Dziś należy do zespołu rzymskich i romańskich zabytków Arles wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
To jedno z tych miejsc, które pokazują, jak bardzo Arles było miastem wielowarstwowym. Rzymianie lokowali cmentarze poza murami, przy drogach prowadzących do miasta, dlatego właśnie tutaj powstała rozległa nekropolia. Z czasem, wraz z rozwojem chrześcijaństwa i kultem świętego Genesiusza, miejsce zyskało nowe znaczenie religijne i stało się jedną z najważniejszych przestrzeni pamięci w Arles.
Wokół pochówku tego rzymskiego urzędnika, ściętego w 303 lub 308 roku za odmowę prześladowania chrześcijan, narosła jedna z najbardziej niezwykłych legend miejsca: opowiadano, że sam Chrystus miał osobiście przybyć na konsekrację nekropolii, zostawiając na wieku jednego z sarkofagów odcisk własnego kolana.
Inna, równie barwna tradycja tłumaczyła mnogość grobów bitwami Karola Wielkiego z Saracenami, rozgrywanymi rzekomo właśnie w tym miejscu – motyw, który trafił nawet do średniowiecznych pieśni rycerskich (chansons de geste). Miejsce zauroczyło też samego Dantego, który wspomniał Alyscamps w swoim „Piekle”, porównując rząd otwartych sarkofagów do krajobrazu zaświatów.
Już sama ta ciągłość – od cmentarza rzymskiego po chrześcijańskie miejsce pielgrzymkowe, opromienione legendami sięgającymi samego Chrystusa – sprawia, że nekropolia nie jest zwykłym zespołem ruin, lecz fragmentem miasta, który przez stulecia zachował swoją funkcję duchową.
Rzymska nekropolia poza murami Arles
W starożytności zmarłych grzebano poza obrębem miasta, najczęściej wzdłuż głównych dróg. W Arles takim miejscem były właśnie Alyscamps. Przy Via Aurelia pojawiały się groby ciałopalne, sarkofagi i mauzolea, tworząc rozległą nekropolię jednego z najważniejszych miast rzymskiej Galii. UNESCO zalicza nekropolię do tych zabytków, które świadczą o drugim złotym wieku Arles w IV wieku, obok term Konstantyna.

Dzisiaj nie ogląda się już całego dawnego cmentarza, lecz jego najbardziej rozpoznawalny fragment: długą aleję prowadzącą w stronę kościoła Saint-Honorat. Trzeba tu jednak wspomnieć o stracie, jaka spotkała to miejsce – w 1848 roku, podczas budowy linii kolejowej Paris-Lyon-Méditerranée wraz z towarzyszącymi jej warsztatami, znaczna część dawnej nekropolii została bezpowrotnie zniszczona lub przekształcona.
To, co dziś oglądają turyści, jest więc tylko ułamkiem pierwotnego założenia, które w szczytowym okresie mogło liczyć nawet kilka tysięcy grobów, ułożonych miejscami w trzech warstwach sarkofagów jeden na drugim – tak wielkim prestiżem cieszył się pochówek w tym miejscu, że ciała sprowadzano tu z całej ówczesnej Europy.
To właśnie ta przestrzeń, z sarkofagami ustawionymi po obu stronach, urosła do rangi jednego z najbardziej przejmujących obrazów Arles. Kościół Saint-Honorat, wraz z otaczającym go polem sarkofagów, znalazł się na liście zabytków historycznych Francji w 1840 roku, a kaplica rodziny Porcelet i cmentarz wokół kościoła – w 1862 roku.
Alyscamps i rozwój chrześcijaństwa w Arles
Wraz z rozwojem chrześcijaństwa Alyscamps przestały być wyłącznie nekropolią rzymską. Miejsce zostało silnie związane z kultem pierwszego arlezjańskiego męczennika, świętego Genesiusza, a później także z pochówkami ważnych postaci kościelnych. To właśnie wtedy nekropolia zaczęła nabierać szczególnej rangi duchowej, znacznie wykraczającej poza funkcję zwykłego cmentarza. W średniowieczu była już przestrzenią o mocnym znaczeniu religijnym i symbolicznym.
Ta przemiana jest bardzo ważna dla odbioru miejsca. Kiedy spaceruje się między sarkofagami, łatwo widzieć w nich tylko piękny, fotogeniczny detal. Tymczasem nekropolia była przez długi czas jednym z najbardziej prestiżowych miejsc pochówku w tej części Europy. Właśnie dlatego ich historia jest większa niż sama aleja kamieni i drzew. To opowieść o tym, jak dawna nekropolia rzymska została wchłonięta przez chrześcijańskie wyobrażenie o pamięci, świętości i drodze.
Kościół Saint-Honorat
Na końcu alei stoi kościół Saint-Honorat, jeden z najważniejszych punktów całego założenia. Pierwszy priorat pod tym wezwaniem, zależny od opactwa Saint-Victor w Marsylii, powstał w tym miejscu już około 1040 roku, choć obecna świątynia pochodzi z XII wieku i stanowi najważniejszy średniowieczny akcent Alyscamps. To właśnie ona spina cały spacer, zamykając perspektywę miejsca nie monumentalną fasadą, lecz spokojną, romańską obecnością.

Kościół ma jednak znaczenie nie tylko historyczne. Dziś Saint-Honorat wskazuje początek Chemin d’Arles, czyli Via Tolosana, jednej z głównych francuskich dróg do Santiago de Compostela. Dla pielgrzymów jest więc nie tylko zabytkiem, ale realnym początkiem drogi. To bardzo piękny sens tego miejsca: nekropolia, która przez wieki mówiła o śmierci i pamięci, staje się równocześnie punktem wyjścia ku ruchowi, pielgrzymce i dalszej drodze.
Van Gogh, Gauguin i Alyscamps
Alyscamps mają także własny rozdział w historii sztuki. W 1888 roku Vincent van Gogh i Paul Gauguin przyszli tu malować tę dawną nekropolię, widząc w niej nie tylko temat historyczny, ale także przestrzeń nastroju, koloru i jesiennego światła. Materiały turystyczne Arles przypominają, że obaj artyści malowali tutaj właśnie w 1888 roku, a Van Gogh uczynił z nekropoli jeden z najbardziej rozpoznawalnych motywów swojego pobytu w mieście.
I rzeczywiście, kiedy spaceruję tym miejscem jesienią albo nawet tylko w łagodniejszym świetle popołudnia, łatwo zrozumieć ich wybór. Cienie drzew, rytm sarkofagów i zamknięcie perspektywy przez kościół sprawiają, że Alyscamps wyglądają bardziej jak przestrzeń malarska niż zwykły zabytek archeologiczny. Van Gogh i Gauguin nie byli zresztą jedynymi artystami zauroczonymi tym miejscem – uwieczniali je też między innymi Félix Vallotton i Léopold Lelée. To jedno z tych miejsc w Arles, gdzie historia i sztuka spotykają się w sposób zupełnie naturalny.
Co zobaczyć na Alyscamps
Najważniejsza jest sama aleja sarkofagów. To ona buduje rytm miejsca i sprawia, że spacer staje się czymś więcej niż zwykłym przejściem od wejścia do kościoła. Warto zwracać uwagę na pojedyncze kamienne trumny, kaplice i relacje między nimi a cieniem drzew, bo Alyscamps bardzo mocno działają właśnie przez całość kompozycji.

Drugim punktem jest oczywiście kościół Saint-Honorat. Nawet jeśli ktoś przyjeżdża tu głównie dla van Gogha albo dla rzymskiego Arles, to właśnie średniowieczny kościół nadaje miejscu głębię. Dobrze zatrzymać się przy nim na chwilę dłużej, bo dopiero wtedy widać, że nekropolia nie jest tylko starożytnym cmentarzem, ale przestrzenią, która żyła również w średniowieczu i nadal zachowuje wymiar pielgrzymkowy.
Alyscamps nie są miejscem efektownym w prosty sposób. Nie mają monumentalności amfiteatru ani surowej siły term Konstantyna. Ich siła jest bardziej cicha. To spacer między czasami: od nekropolii rzymskiej przez średniowieczny kościół po obrazy van Gogha. W Arles niewiele jest miejsc, które tak dobrze pokazują, jak jedna przestrzeń może przez dwa tysiące lat zachować znaczenie, nawet jeśli zmienia się jej sens i język opowieści.
Spośród wszystkich atrakcji Prowansji w Arles Alyscamps są dla mnie jednym z najbardziej poruszających adresów. Nie dlatego, że są najbardziej znane, ale dlatego, że każą zwolnić i naprawdę patrzeć. W Prowansji łatwo dać się porwać światłu. Tutaj człowiek na chwilę wybiera cień – i właśnie wtedy widzi bardzo dużo.
Jak zwiedzać Alyscamps
Alyscamps leżą przy Avenue des Alyscamps, na południowy wschód od starego miasta, poza dawnymi murami rzymskiego Arles. Nekropolia jest otwarta codziennie przez cały rok, od wiosny do jesieni dłużej niż zimą, a zamyka się ją tylko w kilka świąt.
Wstęp jest płatny, ale bilet należy do najtańszych wśród zabytków miasta, a niepełnoletni wchodzą bezpłatnie. Alyscamps obejmują też karty zwiedzania Arles, Pass Liberté i Pass Avantage, które opłacają się przy kilku zabytkach. Osoby zwiedzające indywidualnie nie muszą niczego rezerwować, a w wakacje szkolne mogą dołączyć do zwiedzania z przewodnikiem, prowadzonego po francusku i wliczonego w cenę biletu.
Spacer aleją sarkofagów do kościoła Saint-Honorat, z przystankami przy kaplicach, zajmuje około godziny. Najpiękniej jest tu późnym popołudniem i jesienią, w świetle, które przyciągnęło van Gogha i Gauguina. Przy wejściu znajduje się parking, ale z centrum łatwo dojść tu pieszo, wzdłuż Boulevard des Lices.
Większość terenu jest dostępna dla osób o ograniczonej mobilności, choć niektóre fragmenty bywają trudniejsze. Psów nie wolno wprowadzać na teren zabytku.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Alyscamps – najczęstsze pytania
Czym są Alyscamps w Arles?
To dawna nekropolia rzymska, później chrześcijańska, należąca dziś do zespołu zabytków Arles wpisanych na listę UNESCO.
Gdzie znajdują się Alyscamps?
Przy Avenue des Alyscamps w Arles, poza dawnym centrum rzymskiego miasta.
Co warto zobaczyć na Alyscamps?
Przede wszystkim aleję sarkofagów oraz kościół Saint-Honorat z XII wieku.
Czy Alyscamps mają związek z drogą do Santiago de Compostela?
Tak. Kościół Saint-Honorat wyznacza początek Chemin d’Arles, jednej z głównych francuskich dróg pielgrzymkowych do Santiago.
Czy van Gogh malował Alyscamps?
Tak. W 1888 roku Alyscamps malowali tu zarówno Vincent van Gogh, jak i Paul Gauguin.
Jesienią 1888 roku van Gogh i Gauguin malowali tu tylko przez kilka dni, zanim deszcz zapędził ich z powrotem pod dach. Alyscamps wciąż prowadzą tą samą aleją – przez cień drzew i rytm sarkofagów aż do kościoła Saint-Honorat – i wciąż każą zwolnić, tak jak wtedy, gdy dwaj malarze stawali tu ze sztalugami.