Są budowle, które przez wieki służyły dokładnie temu, do czego je zbudowano. I są takie, które po upadku swojej epoki po prostu zmieniały właścicieli — i funkcję. Amfiteatr w Arles należy do tych drugich: wzniesiony przez Rzymian pod koniec I wieku n.e. jako arena widowisk, przez całe średniowiecze służył jako miasto. Arles miasto w amfiteatrze było nie w przenośni, lecz dosłownie. Kiedy w XIX wieku zaczęto go oczyszczać, w środku i przy jego murach stało 212 domów i dwie kaplice.
Arles – miasto w amfiteatrze
W czasach rzymskich amfiteatr w Arles — dziś Les Arènes — mieścił według miejskiego serwisu dziedzictwa Arles około 21 000 widzów. Wraz z upadkiem cesarstwa przestał być miejscem igrzysk. Zaczął być twierdzą. Grube mury i zamknięty kształt budowli idealnie nadawały się do obrony, a w średniowieczu dostawiono do nich cztery kwadratowe wieże, z których trzy stoją do dziś.
Wewnątrz wyrósł cały mikroświat: domy, uliczki i plac pośrodku dawnej areny. Była też kaplica Saint-Michel-de-l’Escale. Kiedy w 1495 roku Arles odwiedził niemiecki lekarz i podróżnik Hieronymus Münzer, zanotował, że w dawnym amfiteatrze mieszkają biedni ludzie, a ich chaty wypełniają łuki i samą arenę.
Był to pomysł równie pragmatyczny, co zadziwiający: mury z ciosanego wapienia stanowiły gotowe oparcie dla nowych ścian. Starożytne łuki stały się wejściami do domów, a galerie — uliczkami. Przez setki lat nikt nie pytał, czy to stosowne — po prostu mieszkano tam, gdzie było bezpiecznie.
Królowie próbowali to zmienić. Franciszek I, zwiedzając Arles w 1516 roku, miał żałować, że tak wspaniała budowla jest w tak opłakanym stanie. W 1609 roku Henryk IV zażądał wyburzenia domów — bez skutku. Dopiero w 1825 roku, z inicjatywy mera barona de Chartrouse, zaczęto systematycznie wywłaszczać mieszkańców i burzyć zabudowę. W 1830 roku na odsłoniętej arenie odbyła się pierwsza gonitwa byków, zorganizowana dla uczczenia zdobycia Algieru. Od tamtej pory amfiteatr znów jest miejscem widowisk — od Wielkanocy do końca września odbywają się tu ferie, corridy i camargue’skie gonitwy, w których byk nie ginie. Historię i zwiedzanie areny opisuję szerzej w przewodniku Arena w Arles.
Miasto, przez które przeszedł Van Gogh
W lutym 1888 roku do Arles przyjechał Vincent van Gogh — zmęczony Paryżem, spragniony słońca i południa. Wynajął Żółty Dom przy Place Lamartine i przez piętnaście miesięcy pracował jak w transie. Powstało tu ponad 300 obrazów i rysunków, w tym „Słoneczniki”, „Gwiaździsta noc nad Rodanem”, „Taras kawiarni w nocy”, „Sypialnia w Arles” i „Ogród szpitala w Arles”.
To tu, wieczorem 23 grudnia 1888 roku, po kłótni z Paulem Gauguinem, odciął sobie lewe ucho i zaniósł je do pobliskiego domu publicznego. To stąd, w maju 1889 roku, na własną prośbę wyjechał do zakładu dla chorych psychicznie Saint-Paul-de-Mausole w pobliskim Saint-Rémy-de-Provence.
Żółty Dom już nie istnieje — został uszkodzony podczas alianckiego bombardowania w czerwcu 1944 roku, a później rozebrany. Ale miejsca, które malował Van Gogh, wciąż są rozpoznawalne: kawiarnia przy Place du Forum, brzeg Rodanu, dziedziniec dawnego szpitala, dziś Espace Van Gogh. Miasto oznaczyło je tablicami z reprodukcjami obrazów — stojąc przy nich, można porównać to, co widział malarz, z tym, co widać dziś.
Saint-Trophime i krużganki
Kościół Saint-Trophime przy Place de la République to jeden z najpiękniejszych przykładów romańskiej architektury w Prowansji. Portal z XII wieku jest niemal przytłaczający swoim bogactwem: Sąd Ostateczny, apostołowie, sceny biblijne i fantastyczne stwory ułożone z precyzją zegarmistrza.
Jeszcze piękniejsze są krużganki obok kościoła — zaciszny dziedziniec z kolumnadą, w którym niemal każdy kapitel opowiada inną historię. W letnim upale to jedno z niewielu miejsc w Arles, gdzie można odetchnąć w cieniu.
Camargue za rogiem
Arles leży na progu Camargue — rozległej delty Rodanu z flamingami, białymi końmi i czarnymi bykami. Z miasta do serca Camargue jedzie się około pół godziny. To czyni Arles naturalną bazą dla tych, którzy chcą połączyć starożytność z dziką przyrodą.
Praktycznie
Jak dojechać: Arles ma własną stację kolejową — pociągi regionalne jadą do Awinionu około 20 minut, do Marsylii około 50 minut. Samochodem — autostrada A54.
Les Arènes (amfiteatr): czynne przez cały rok. W 2026 roku bilet normalny kosztuje 11 € (aktualne informacje podaje biuro turystyczne w Arles), osoby poniżej 18 lat wchodzą bezpłatnie. Od wiosny 2025 roku można zwiedzać także odrestaurowane podziemia. W dni ferii i imprez godziny zwiedzania bywają skracane — warto sprawdzić kalendarz.
Śladami Van Gogha: trasa po miejscach z obrazów jest bezpłatna, a mapkę można dostać w biurze turystycznym. Więcej o malarzu w regionie w artykule Van Gogh w Prowansji. Spokojny spacer zajmuje 2–3 godziny.
Musée départemental Arles antique: wybitna kolekcja rzeźb, mozaik i sarkofagów z czasów rzymskich, a do tego rzymska barka Arles-Rhône 3, wydobyta z dna Rodanu. Bilet normalny 8 €, muzeum jest zamknięte we wtorki.
Kiedy jechać: maj i czerwiec, zanim przyjdą sierpniowe upały. Od początku lipca do końca września trwają Rencontres d’Arles — jeden z najważniejszych festiwali fotograficznych na świecie.
Połącz z: Saintes-Maries-de-la-Mer (ok. 40 km, serce Camargue), Saint-Rémy-de-Provence (ok. 25 km), Les Baux-de-Provence (ok. 20 km).
Arles jest miastem, które przeżyło Rzym, własne miasto w amfiteatrze, przeżyło średniowiecze i przeżyło Van Gogha. Amfiteatr wciąż stoi, wciąż gromadzi tłumy i wciąż ma w swoich murach tamten pomysłowy ślad: że gdy epoka się kończy, życie i tak musi gdzieś trwać.