Carrieres des Lumieres – kamieniołom, w którym Cocteau spotkał Picassa
Wieczorem 12 września 1959 roku na tarasie restauracji Oustau de Baumanière pod Les Baux-de-Provence siedział Jean Cocteau i sprawdzał plan zdjęć. Miał siedemdziesiąt lat i kręcił swój ostatni film, „Testament Orfeusza”. Sam grał w nim starego poetę, który błądzi między epokami, umiera i odradza się. Kiedy zapadł zmrok, ekipa przeszła do opuszczonego kamieniołomu w Val d’Enfer, czyli Piekielnej Dolinie, i nakręciła pierwsze ujęcie. Telewizyjny reportaż z tamtego wieczoru zachował się w archiwum INA.
Podczas zdjęć do Les Baux przyjechali przyjaciele Cocteau. Fotograf Lucien Clergue z Arles uwiecznił ich na tle białych ścian kamieniołomu: Pabla Picassa z żoną Jacqueline, torreadora Luisa Miguela Dominguína z aktorką Lucią Bosè i tancerza Serge’a Lifara. W wyciętych w skale salach nakręcono pałac Ateny, a pionowe ściany kamieniołomu stały się dekoracją, jakiej nie zbudowałoby żadne studio.
Sześćdziesiąt siedem lat później na tych samych ścianach wyświetlane są obrazy Picassa. Carrieres des Lumieres to dziś jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Prowansji – a zaczęło się od tamtej nocy, kiedy kamieniołom po raz pierwszy zagrał w filmie.
Biały kamień z Les Baux
Zanim kamieniołom stał się sceną, przez wieki dawał kamień. Jasny, drobnoziarnisty wapień z okolic Les Baux-de-Provence nazywano „pierre des Baux”. Budowano z niego rzymskie Glanum, średniowieczną twierdzę i domy wioski. Kamieniołom Grands Fonds, w którym dziś działa Carrieres des Lumieres, otwarto około 1800 roku, gdy rosnące miasta potrzebowały coraz więcej budulca.
W 1821 roku w okolicznych kamieniołomach znaleziono czerwoną skałę, w której chemik Pierre Berthier rozpoznał rudę glinu. Nazwano ją od miejscowości – boksyt. Sam wapień wydobywano jeszcze przez ponad sto lat. Po I wojnie światowej budownictwo przeszło na stal i beton, a kamień z Baux przestał się opłacać. W 1935 roku kamieniołom zamknięto.
Zostały po nim ogromne sale wycięte w skale: pionowe ściany wysokie na kilka pięter, masywne filary i korytarze, w których przez cały rok panuje chłód. Nikt nie wiedział, co z nimi zrobić, dopóki nie przyjechał Cocteau.
Katedra Obrazów
Film Cocteau pokazał, że kamieniołom może być sceną. Pomysł podchwycił w połowie lat 70. Albert Plécy, dziennikarz, fotograf i malarz, redaktor paryskiej prasy. Szukał miejsca dla swojej idei „obrazu totalnego” – fotografii tak wielkiej, że widz nie ogląda jej z zewnątrz, tylko wchodzi do jej wnętrza. W kamieniołomie pod Les Baux znalazł ściany o powierzchni kilku tysięcy metrów kwadratowych.
Tak powstała Cathédrale d’Images, czyli Katedra Obrazów. Na skałę rzucano gigantyczne przeźrocza, a widzowie przechodzili między filarami w półmroku, otoczeni światłem i muzyką. Plécy zmarł w 1977 roku, ale jego pokaz działał przez kolejne dziesięciolecia, co roku z nowym tematem.
W 2008 roku gmina Les Baux postanowiła oddać kamieniołom firmie Culturespaces, która prowadziła już zamek na wzgórzu. Dotychczasowy operator poszedł do sądu, ale przegrał i na początku 2011 roku musiał opuścić kamieniołom. W 2012 roku Culturespaces otworzył tu Carrieres des Lumieres z pierwszą w pełni cyfrową wystawą o Gauguinie i Van Goghu. Sukces był tak duży, że ta sama formuła trafiła potem do Paryża, gdzie powstało Atelier des Lumières, i do innych miast na świecie.
Co zobaczyć w Carrieres des Lumieres
Carrieres des Lumieres nie jest muzeum w zwykłym sensie. Nie ma tu obrazów na ścianach ani gablot. Są tylko ściany, podłoga i filary, na które projektory rzucają obrazy, a z głośników płynie muzyka. Pokazy odtwarzane są w pętli, więc można wejść w dowolnym momencie i zostać na kolejny seans.
Aktualny program
Obecnie Carrieres des Lumieres pokazuje trzy programy, które zmieniają się w zależności od dnia tygodnia. W poniedziałki, wtorki, czwartki, piątki i niedziele wyświetlane są dwa pokazy: „Picasso, l’Art en mouvement” i „Frida Kahlo, En plein cœur”. W środy i soboty – „Océan”, podróż pod powierzchnię morza. Wszystkie trzy pozostają w programie do końca roku. Szczegóły można znaleźć w aktualnościach: Picasso i Frida Kahlo oraz Océan.
W wybrane środowe wieczory odbywają się „Les soirées des Carrières”, podczas których wracają dawne programy: Jimmy Nelson, „Japon rêvé” i „L’Égypte des pharaons”. W tym sezonie ostatnie terminy przypadają pod koniec października – pełny kalendarz jest w osobnej aktualności.
Jest coś wyjątkowego w oglądaniu Picassa właśnie tutaj. Malarz stał kiedyś w tym kamieniołomie jako gość Cocteau, a dziś jego obrazy przesuwają się po tych samych ścianach, na których fotografował go Lucien Clergue.
Jak oglądać
Najlepiej nie stać w jednym miejscu. Obrazy wyglądają inaczej z centrum największej sali, inaczej spod ściany, a jeszcze inaczej z antresoli, na którą można wjechać windą. Warto też spojrzeć pod nogi, bo projekcje obejmują podłogę. Wielu widzów siada po prostu na ziemi i zostaje na dwa seanse.
W środku jest chłodno przez cały rok, także w upalne dni, więc przyda się sweter lub bluza. Kontrast z rozgrzaną doliną jest jednym z powodów, dla których Carrieres des Lumieres tak dobrze sprawdza się w lipcu i sierpniu, ale także w deszczowy dzień – więcej takich pomysłów jest w artykule Prowansja w deszczu.
Piekielna Dolina
Po wyjściu z kamieniołomu warto rozejrzeć się po Val d’Enfer. Poszarpane, wapienne skały od wieków rozpalały wyobraźnię. Miejscowa tradycja twierdzi, że widział je Dante i opisał w „Boskiej komedii”, choć historycy traktują to z dużym dystansem. Pewne jest za to, że w Piekielnej Dolinie Charles Gounod umieścił jedną ze scen opery „Mireille”, napisanej na podstawie poematu Frédérica Mistrala.
Carrieres des Lumieres i zamek w Les Baux
Kamieniołom leży u stóp wioski Les Baux-de-Provence, kilkanaście minut spacerem od jej bram. Nad nim wznoszą się ruiny Chateau des Baux. Te dwa miejsca dają dwa zupełnie różne doświadczenia tego samego kamienia: w kamieniołomie półmrok, chłód i muzykę, a na zamku słońce, wiatr i widok na całe Alpilles. Najwygodniej zwiedzić je na jednym bilecie.
Jak zwiedzać Carrieres des Lumieres
Carrieres des Lumieres jest otwarte codziennie przez cały rok, także w święta, latem dłużej niż zimą. Pokazy multimedialne wyświetlane są w pętli, więc można wejść w dowolnej chwili, trzeba jednak pamiętać, że ostatnie wejście wyznaczono z dużym zapasem przed zamknięciem. Program zmienia się w zależności od dnia tygodnia.
Cena biletu zależy od wieku: seniorzy, młodzież, studenci i osoby bezrobotne płacą mniej, jest też bilet rodzinny, a małe dzieci i osoby z niepełnosprawnością wchodzą bezpłatnie. Płacić można tylko kartą. W sezonie warto kupić bilet przez internet, żeby uniknąć kolejki. Kto zamierza zwiedzić również zamek w Les Baux, powinien wybrać Pass Baux-de-Provence, bilet łączony z Chateau des Baux: zamek zwiedza się w wybranym dniu, a kamieniołom najpóźniej następnego dnia.
Na wizytę wystarczy godzina do półtorej. W kamieniołomie jest chłodno przez cały rok, więc nawet latem warto mieć ze sobą sweter. Obiekt jest w pełni dostępny dla osób na wózkach, a na antresolę prowadzi winda. Można wjechać z wózkiem dziecięcym. Zwierząt nie wpuszcza się do środka. Na miejscu jest kawiarnia i sklep.
Kamieniołom leży przy Route de Maillane, poniżej wioski Les Baux-de-Provence. Z parkingów przy wiosce można zejść pieszo, a w sezonie najlepiej przyjechać rano, zanim zapełnią się parkingi.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Carrieres des Lumieres – najczęstsze pytania
Czy wstęp do Carrieres des Lumieres jest płatny?
Tak. Cena biletu zależy od wieku, jest też bilet rodzinny, a małe dzieci wchodzą bezpłatnie. Razem z zamkiem w Les Baux kamieniołom można zwiedzić na bilecie łączonym Pass Baux-de-Provence. Aktualne ceny są w informacjach praktycznych.
Jakie pokazy można zobaczyć w Carrieres des Lumieres?
Program zmienia się co pewien czas, a pokazy różnią się w zależności od dnia tygodnia. Obecnie w poniedziałki, wtorki, czwartki, piątki i niedziele wyświetlane są „Picasso” i „Frida Kahlo”, a w środy i soboty „Océan”.
Ile czasu trzeba na zwiedzanie?
Godzinę do półtorej. Pokaz działa w pętli, więc można wejść w dowolnej chwili i obejrzeć go dwa razy.
Czy w środku jest zimno?
Tak, w kamieniołomie jest chłodno przez cały rok. Nawet latem warto mieć ze sobą sweter.
We wrześniu 1959 roku Jean Cocteau rozstawił kamery w opuszczonym kamieniołomie, a jego przyjaciel Picasso stanął na tle białej skały, żeby Lucien Clergue mógł zrobić mu zdjęcie. Cocteau chciał zostawić młodym swój ostatni poemat z obrazów. Nie mógł wiedzieć, że zostawia im coś więcej – miejsce, w którym obrazy Picassa ponad sześćdziesiąt lat później wypełnią te same ściany od podłogi po sklepienie.