Chateau des Baux-de-Provence

Chateau des Baux-de-Provence

Chateau des Baux-de-Provence góruje nad skalnym cyplem Alpilles jak naturalne przedłużenie samej góry. Donjon, częściowo wykuty w wapiennej skale na głębokość nawet 20 metrów, sięgał niegdyś 35 metrów wysokości — to właśnie w jego wielkiej komnacie zmarła w 1426 roku Alix des Baux, ostatnia przedstawicielka rodu, który przez wieki należał do najpotężniejszych w średniowiecznej Prowansji.

Chateau des Baux-de-Provence – twierdza ostatniej damy z Baux

W październiku 1426 roku w wielkiej komnacie donżonu na skale nad Alpilles umarła Alix des Baux. Miała około sześćdziesięciu lat, dwa nieudane małżeństwa za sobą i żadnego dziecka. Razem z nią skończyła się główna linia rodu, który przez cztery stulecia rządził z tej skały dziesiątkami prowansalskich miasteczek.

Kilka dni później, 14 października, do komnaty weszli ludzie, którzy mieli spisać wszystko, co po niej zostało. Ten inwentarz przetrwał do dziś. W kredensie i w starym, okutym żelazem kufrze leżały srebra. Były też klejnoty, rodzinne dokumenty, pościel, dwa stoły na kozłach, dwa krzesła i dwie ławy. Ściany zdobiły tapiserie. W sąsiedniej sali stał stary kredens i cztery wielkie stoły, a w kuchni rożna, kotły i mnóstwo cynowych misek.

To jedna z niewielu chwil, kiedy można zajrzeć do Chateau des Baux od środka. Dzisiaj z tamtej komnaty zostały wycięte w skale ślady belek, zarys okna i niebo zamiast sufitu. Ale Alix na zamek wróciła – o tym na końcu.

Skała, która stała się zamkiem

Nazwa Baux pochodzi od prowansalskiego „baus”, czyli skalnego urwiska. Pierwsza wzmianka o twierdzy na tym wapiennym cyplu pochodzi z X wieku i wymienia niejakiego Ponsa Młodszego. Jego wnuk Hugues około 1030 roku zaczął nazywać się „des Baux”. Ród twierdził, że pochodzi od Baltazara, jednego z Trzech Króli, a w herbie nosił srebrną gwiazdę o szesnastu promieniach. Tę legendę szerzej przedstawia osobny artykuł o wiosce Les Baux-de-Provence.

W czasach największej potęgi panowie z Baux władali 79 miastami i warowniami, nazywanymi „terres baussenques”. W XIII wieku Hugues i Barral des Baux zastąpili starsze umocnienia donżonem, który wykorzystał naturalny kształt skały. Z tego okresu pochodzi większość ruin, po których chodzi się dzisiaj.

Donżon – dom na szczycie skały

Donżon Chateau des Baux nie był typową wieżą. Była to wydłużona bryła o wymiarach mniej więcej 35 na 12 metrów, częściowo wykuta w skale. Budowniczowie podcięli wapień nawet na wysokość 20 metrów, tworząc pionową ścianę, na którą nie dało się wspiąć. Wycięty kamień od razu szedł na mury.

Na parterze była jedna sala, na wyższych piętrach po trzy pomieszczenia. W typowym zamku pan z rodziną mieszkał w jednej izbie w wieży. Tu w skale mieściła się cała, kilkukondygnacyjna rezydencja. Kiedy stoję w tych ruinach, łatwiej mi zrozumieć inwentarz z 1426 roku: w kamiennej ścianie wciąż widać gniazda po belkach stropowych, łuki i nisze. Wystarczy dołożyć w myślach podłogi i tapiserie.

U stóp donżonu stoi gołębnik z wykutymi w skale gniazdami. Takie budowle były przywilejem panów świeckich i duchownych.

Wuj, którego bała się cała Prowansja

Alix urodziła się około 1367 roku jako córka Raymonda des Baux i Jeanne Roger de Beaufort, bratanicy papieża Grzegorza XI. Wcześnie straciła rodziców. Po latach jej opiekunem został wuj ze strony matki, Raymond de Turenne.

Turenne zbuntował się przeciw hrabiom Prowansji i papiestwu w Awinionie. Od 1386 roku uczynił Les Baux bazą swoich band. Łupił podróżnych, porywał duchownych dla okupu i zasłużył na przydomek „Plaga Prowansji”. Legenda mówi, że jeńców, za których nikt nie zapłacił, kazał zrzucać ze skał Baux. Został skazany na śmierć i ekskomunikowany. Dopiero pod koniec XIV wieku wypędzono go z Prowansji.

Alix w wieku kilkunastu lat wydano wbrew jej woli za Odona de Villars. Małżeństwo unieważniono około 1408 roku. Drugi mąż, Konrad z Fryburga, zmarł przed nią.

Po Alix – oblężenia i rozbiórka

Alix zapisała swoje dobra dalekiemu kuzynowi, Guillaume’owi des Baux, księciu Andrii. Wojska królowej Jolanty Aragońskiej zajęły jednak Les Baux po kilkumiesięcznym oblężeniu, a zamek przyłączono do hrabstwa Prowansji. Kolejnymi właścicielami byli hrabiowie z dynastii Andegawenów, związani z pobliskim zamkiem w Tarascon. W 1481 roku Prowansja przeszła do Francji. Dwa lata później Ludwik XI kazał częściowo rozebrać twierdzę, ale prac nie dokończono.

W XVI wieku zamek odżył pod rządami konetabla Anne’a de Montmorency. Potem rodzina Manville uczyniła z Les Baux ośrodek protestantyzmu. Ostatni cios przyszedł w 1631 roku. Miasto zostało wciągnięte w bunt Gastona Orleańskiego przeciw jego bratu, Ludwikowi XIII. Z rozkazu kardynała Richelieu oddziały królewskie oblegały Les Baux. Obrońcy wytrzymali 27 dni.

Po kapitulacji sami mieszkańcy poprosili o zburzenie murów. Kontrakt na rozbiórkę dostał Pol Reboul, mistrz murarski z Tarascon. Prace ruszyły na początku 1632 roku. Kilofy nie radziły sobie z masywnymi ścianami, więc użyto prochu. W 1642 roku Ludwik XIII podarował markizat Baux Grimaldim z Monako, którzy noszą ten tytuł do dziś.

Baux-de-Provence - widok na miasteczko i zamek

Co zobaczyć w Chateau des Baux

Zamek zajmuje około 5 hektarów wapiennego cypla. Nie ma tu odtworzonych komnat. Zwiedza się ruiny, wykute w skale pomieszczenia i punkty widokowe, a kamień trzeba czytać samemu.

Wieże i królicza nora

Od południa zamek zamykała Tour Sarrasine, nazywana „strażniczką zamku”. Broniła wejścia przez bramę Porte de l’Auro, a fałszywe drzwi miały zmylić napastników. Tour Paravelle pilnowała północno-zachodniego narożnika i przełęczy, przez które mogła nadciągnąć armia. Dalej stoi Tour de Bannes.

Najciekawszy element obrony to trou aux lièvres, czyli „królicza nora”. To pochyłe przejście z szerokimi stopniami, które przecina całą skałę jak głęboka fosa. Strażnicy z blanków i z dachu kaplicy mogli z góry razić każdego, kto próbował tędy wejść.

Cysterna, kaplice i szpital

Na cyplu nigdy nie było źródła, więc wszystko zależało od deszczówki. Zbierano ją w trzech cysternach. Jedna ze sklepieniem kolebkowym przetrwała do dziś, a na jej kamiennej krawędzi widać wytarte ślady liny, na której opuszczano wiadro.

Przy wejściu stoi kaplica zamkowa z późnogotyckim sklepieniem, pierwotnie poświęcona Marii, a później świętej Katarzynie. Na esplanadzie znajduje się romańska kaplica Saint-Blaise z XII wieku, dawna siedziba bractwa gręplarzy i tkaczy wełny. Obok są resztki szpitala Quiqueran z XVI wieku. Do 1787 roku utrzymywały go datki w pieniądzu, zbożu, winie i oliwie.

Machiny oblężnicze

W 2007 roku na terenie zamku ustawiono pełnowymiarowe rekonstrukcje średniowiecznych machin: trebusz, bricole, couillard, balistę i taran. Trebusz ma 17 metrów wysokości. Nie napina się go kołowrotem, tylko wielkim kołem deptakowym, w którym chodzi człowiek. W sezonie i podczas imprez średniowiecznych machiny oddają pokazowe strzały – rodzina z dziećmi może spędzić przy nich więcej czasu niż w ruinach.

Z najwyższego punktu cypla, przy dobrej widoczności, widać Crau, Camargue i Arles. Z tej perspektywy od razu rozumiem, dlaczego twierdza powstała właśnie tu – cały ten krajobraz był pod kontrolą. Szersze tło daje artykuł o paśmie Alpilles.

Rozmowa z Alix des Baux

Zamek nie ma już audioprzewodników. Zastąpiła je cyfrowa Alix des Baux. Na terenie zamku rozmieszczono kody QR w czternastu miejscach. Po zeskanowaniu ich telefonem można zadawać Alix pytania głosem lub na piśmie, a ona odpowiada. Nie trzeba instalować aplikacji. Rozmowa działa po francusku, angielsku i hiszpańsku, a jej koszt zawiera cena biletu.

Całą historię zamku opisuje oficjalna strona Chateau des Baux, a o samej Alix dużo pisze francuska Wikipedia.

Jak zwiedzać Chateau des Baux

Chateau des Baux jest otwarty codziennie przez cały rok, z wyjątkiem Bożego Narodzenia, latem dłużej niż zimą. Ostatnie wejście przypada na pewien czas przed zamknięciem, ale same bilety nie mają przypisanej godziny – z biletem na dany dzień można wejść o dowolnej porze. Przy bardzo silnym mistralu zamek bywa wyjątkowo zamykany.

Ceny zależą od okresu i są wyższe w dni imprez. Ulgi przysługują seniorom, młodzieży, studentom i osobom bezrobotnym, jest też bilet rodzinny, a najmłodsze dzieci i osoby z niepełnosprawnością wchodzą bezpłatnie. Pełny bilet uprawnia w kolejnych dniach do zniżki w Glanum, opactwie Montmajour i Hôtel de Sade – więcej o tym partnerstwie biletowym.

Kto tego samego lub następnego dnia zamierza odwiedzić także Carrières des Lumières, powinien kupić Pass Baux-de-Provence, dostępny również w wersji ulgowej i rodzinnej. Zamek zwiedza się w wybranym dniu, a kamieniołomy najpóźniej następnego dnia.

Na samo zwiedzanie wystarczy godzina do półtorej, a z pokazem machin oblężniczych – około dwóch godzin. Na teren zamku idzie się pieszo około 5 minut od wejścia do wioski, po kocich łbach i stromych podejściach. Z wózkiem dziecięcym jest bardzo trudno, lepiej wziąć nosidło. Zamek nie jest przystosowany dla wózków inwalidzkich, ale udostępnia dwa terenowe pojazdy Quadrix dla osób o ograniczonej mobilności, pod pewnymi warunkami.

Psy na smyczy mogą wejść. Są stoły piknikowe, ale nie ma przechowalni bagażu. Latem skała mocno się nagrzewa, a cienia jest niewiele, więc najlepiej przyjść rano i wziąć wodę. Przy silnym mistralu na odsłoniętych fragmentach bywa niebezpiecznie.

Wioska jest zamknięta dla samochodów, które zostawia się na płatnych parkingach gminnych przy drogach dojazdowych. Latem z Awinionu, Saint-Rémy-de-Provence i Arles dojeżdża też autobus regionalny. Płacić można gotówką lub kartą.

Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.

Chateau des Baux – najczęstsze pytania

Czy wejście do Chateau des Baux jest płatne?

Tak. Cena biletu zależy od okresu i jest wyższa w dni imprez, a najmłodsze dzieci wchodzą bezpłatnie. Kto planuje także Carrières des Lumières, może kupić wspólny Pass Baux-de-Provence. Aktualne ceny podane są w informacjach praktycznych.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie zamku?

Oficjalnie godzinę do półtorej. Na obejrzenie pokazu machin i spokojne fotografowanie panoramy warto przeznaczyć dwie godziny.

Czy na zamku można zobaczyć wnętrza?

Nie. Po rozbiórce w 1632 roku zostały ruiny, pomieszczenia wykute w skale, kaplice, cysterna i punkty widokowe. Wyobraźnię wspiera rozmowa z cyfrową Alix des Baux.

Czy Chateau des Baux jest dobry dla dzieci?

Tak – machiny oblężnicze i średniowieczne pokazy przyciągają najmłodszych. Trzeba tylko pilnować dzieci na schodach i przy krawędziach skały.

W październiku 1426 roku ktoś policzył srebra, stoły i cynowe miski Alix des Baux, a potem zamknął drzwi jej komnaty. Dwa stulecia później tamtą komnatę rozebrano prochem i kilofami. Dziś stoją tylko wycięte w skale ślady po belkach – ale wystarczy zeskanować kod QR, a ostatnia dama z Baux odpowie na pytania o swój zamek.

Wydarzenia
Data ↕Nazwa ▲
1.01 – 31.12Wystawy anachroniczne
Informacje praktyczne
Château des Baux-de-Provence
13520 Les Baux-de-Provence
Godziny otwarcia
Otwarte:
cały rok, codziennie (oprócz 25.12)
Godziny:
• marzec: 9.30–18.00
• kwiecień–czerwiec: 9.00–19.00
• lipiec–sierpień: 9.00–19.30
• wrzesień: 9.00–19.00
• październik: 9.30–18.00
• listopad–luty: 10.00–17.00
Ostatnie wejście:
godzinę przed zamknięciem
Uwagi:
wyjątkowo zamknięte przy silnym mistralu
Wstęp i ceny
Bilet normalny:
8–10 € (drożej w dni imprez)
Bilety ulgowe:
7–9 € (seniorzy 65+)
6–8 € (młodzież, studenci, osoby bezrobotne)
0 € (do 7 lat, osoby z niepełnosprawnością)
Bilet rodzinny:
2 + 2: 25–33 €
Bilety łączone i karty:
Parking:
parkingi gminne przy drogach do wioski: 1. godzina 5 €, 2. godzina 1 €, każda kolejna +0,50 €
Rezerwacja:
niepotrzebna; bilet online bez godziny wejścia, ważny cały wybrany dzień
Zwiedzanie
Zwiedzanie samodzielne:
tak; „Alix des Baux” – rozmowa ze sztuczną inteligencją przez kody QR w 14 punktach, w cenie biletu
Audioprzewodnik i języki:
brak audioprzewodnika; Alix des Baux po francusku, angielsku i hiszpańsku (brak polskiego)
Pokazy, warsztaty, aktywności:
pokazy machin oblężniczych w sezonie i podczas imprez; gra terenowa „Le mystère d’Alix” (2–6 osób)
Czas zwiedzania:
1–1,5 godziny; z pokazem machin ok. 2 godzin
Dojazd
Samochodem:
z Awinionu A7, zjazd 24; z Marsylii A7 → A54, zjazd 11; z Nîmes A9 → A54, zjazd 7
Komunikacja publiczna:
autobus Zou! 707 – przystanek w Les Baux tylko latem (lipiec–sierpień)
Pieszo i rowerem:
wejście na końcu pieszej trasy przez wioskę, ok. 5 min od bramy
Parkingi:
parkingi gminne przy drogach do wioski: 1. godzina 5 €, 2. godzina 1 €, każda kolejna +0,50 €
Ograniczenia ruchu:
wioska zamknięta dla samochodów
Na miejscu
Wózki, dzieci i dostępność:
kamienisty teren, strome podejścia i schody; 2 terenowe pojazdy Quadrix dla osób o ograniczonej mobilności (pod warunkami); wózek dziecięcy – bardzo trudno, lepiej nosidło; zeszyt z zadaniami dla dzieci 7–12 lat
Psy:
na smyczy
Sklepy i gastronomia:
stoły piknikowe, księgarnia i sklep
Ograniczenia:
brak przechowalni bagażu; przy silnym mistralu odsłonięte fragmenty bywają niebezpieczne
Wskazówki:
latem przyjechać rano – mało cienia; woda i nakrycie głowy