Lourmarin – wioska, w której Camus znalazł spokój
Kiedy przyjeżdżam do Lourmarin, zawsze zaczynam od placu de l’Ormeau – siadam pod wielkim platanem, zamawiam kawę i patrzę, jak wioska budzi się do dnia. Ukryte wśród pól lawendy, winnic i gajów oliwnych u południowych podnóży masywu Luberon, Lourmarin oficjalnie należy do grona „Najpiękniejszych Wiosek Francji” (Les Plus Beaux Villages de France) – ale to, co naprawdę wyróżnia to miejsce wśród wiosek i miast Prowansji, to nie architektura, tylko atmosfera: spokojna, literacka, jakby czas płynął tu wolniej niż gdzie indziej w regionie.
Fascynująca historia Lourmarin
Historia Lourmarin sięga czasów prehistorycznych, o czym świadczą znaleziska archeologiczne w okolicy. Najstarsze średniowieczne zapisy nazwy pochodzą z XI wieku: miejscowe opracowania przytaczają formę „Luzmari”, choć w źródłach spotyka się zarówno datę 1065, jak i 1075. Pewne jest natomiast, że w 1165 roku pojawia się forma „Lucemarino”, a w 1189 – „Lourmarin”. W średniowieczu osada rozwijała się przy ważnym przejściu przez Luberon, a późniejszy układ wioski silnie związał się z zamkiem i parafią.
Najtragiczniejszy rozdział historii Lourmarin wiąże się z represjami wobec waldensów. W pierwszej połowie XVI wieku wieś była już ważnym ośrodkiem tej społeczności, a w 1545 roku znalazła się wśród miejscowości objętych ekspedycją wojskową wymierzoną w waldensów Luberonu. Association d’Études Vaudoises et Historiques du Luberon podaje, że operacja rozpoczęła się 13 kwietnia 1545 roku, a Jean Maynier d’Oppède działał między innymi w Villelaure i Lourmarin. Po przejściu wojsk wiele wsi splądrowano i spalono. W kolejnych dziesięcioleciach Lourmarin pozostało ważnym ośrodkiem protestantyzmu, a po odwołaniu edyktu nantejskiego część rodzin wybrała emigrację.
W XVIII i XIX wieku wioska żyła z rolnictwa, winnic i hodowli jedwabników – jedną z dawnych magnanerii, czyli budynków do hodowli jedwabników, kupił później Albert Camus. Z tego okresu pochodzi wiele eleganckich kamiennych domów z charakterystycznymi detalami architektonicznymi, które do dziś zachwycają odwiedzających. W czasie II wojny światowej okolice wioski stały się ważnym punktem francuskiego ruchu oporu – ukształtowanie terenu, z licznymi wąwozami Luberonu, sprzyjało działalności partyzanckiej.
Wilk w herbie i zagadka nazwy
Najbardziej lubię opowieść o nazwie wioski, mimo że sam nie do końca w nią wierzę. Według popularnego wyjaśnienia nazwa Lourmarin pochodzi od słów „loup marin” – wilk morski – co brzmi dziwnie, biorąc pod uwagę śródlądowe położenie wioski. Tę wersję podsyca herb: na rzeźbionej tarczy, która niegdyś zdobiła wieżę zegarową, a od 1908 roku wisi na frontonie merostwa, widnieje drapieżny wilk, a pod nim łaciński napis „Lucus marinus”.
Językoznawcy są mniej romantyczni – najstarsze zapisy, takie jak Luzmari z 1065 roku czy Luci Marini z początku XII wieku, wskazują raczej na dawną nazwę miejsca, której pierwotne znaczenie trudno dziś odtworzyć. Prawda jest pewnie mniej barwna niż opowieść, ale ja i tak wolę wersję z wilkiem.
Literackie dziedzictwo – Camus i Bosco
Lourmarin jest szczególnie znane ze swojego związku z wybitnymi pisarzami. Albert Camus, laureat Literackiej Nagrody Nobla, związał się z Lourmarin dzięki kręgowi przyjaciół i intelektualistów związanych z Luberonem. Gmina podkreśla szczególnie rolę jego dawnego nauczyciela filozofii Jeana Greniera, który prowadził go ku temu miejscu. Camus kupił dom w Lourmarin w 1958 roku i spędzał tu coraz więcej czasu aż do śmierci w wypadku samochodowym 4 stycznia 1960 roku. Camus został pochowany na miejscowym cmentarzu, a jego trumnę nieśli piłkarze z lokalnej drużyny – pisarz, który w młodości był bramkarzem, mawiał, że wszystko, co wie o moralności, zawdzięcza piłce nożnej. Jego grób jest do dziś miejscem pielgrzymek miłośników literatury z całego świata.
Innym wybitnym pisarzem związanym z Lourmarin był Henri Bosco (1888–1976), francuski powieściopisarz znany z poetyckich opisów prowansalskiej przyrody i życia. Jego najsłynniejsza powieść, „Le Mas Théotime”, opowieść o prowansalskim gospodarstwie i ludziach przywiązanych do ziemi, otrzymała w 1945 roku Nagrodę Renaudot. Bosco znał Luberon jak mało kto i przez dziesięciolecia był jedną z najważniejszych literackich postaci związanych z Lourmarin. Choć zmarł w Nicei, pochowano go na tym samym cmentarzu co Camusa.
Ta literacka atmosfera jest wciąż żywa w Lourmarin. Co roku odbywają się tu wydarzenia kulturalne, w tym spotkania literackie poświęcone Camusowi i letni festiwal muzyczny Festival Yeah!, a zamek prowadzi rezydencje artystyczne i organizuje wystawy oraz koncerty.
Lourmarin dzisiaj
Współcześnie Lourmarin to tętniąca życiem wioska licząca około tysiąca mieszkańców, która zachowała swój prowansalski charakter, jednocześnie otwierając się na turystykę. Wioska słynie z piątkowego targu, który odbywa się na bulwarze i placu przy biurze turystycznym – jednego z najbardziej urokliwych targów w regionie, gdzie można kupić lokalne produkty, od świeżych warzyw i owoców, przez sery i wędliny, po rękodzieło i tkaniny. Od wiosny do jesieni we wtorkowe wieczory odbywa się też targ producentów.
Lourmarin jest też znane ze swojej sceny kulinarnej – mimo niewielkich rozmiarów wioska ma kilka znakomitych restauracji i kawiarni, a w okolicy działa kilka cenionych domów gościnnych i hoteli. W ostatnich dziesięcioleciach Lourmarin stało się też popularnym miejscem zamieszkania dla artystów, pisarzy i emerytów z całego świata, którzy nadają wiosce kosmopolityczny charakter, nie naruszając jednak jej tradycyjnej atmosfery.
Spacer po Lourmarin
Lourmarin zwiedza się pieszo, a spacer najlepiej zacząć przy zamku na skraju wioski. Stąd droga prowadzi obok świątyni protestanckiej do centrum, na plac pod platanem i do kościoła, potem wąskimi uliczkami pod wieżę zegarową i do domu Camusa, a kończy się na cmentarzu, gdzie spoczywają obaj pisarze. Na tej krótkiej trasie spotykają się renesans, historia protestantów Luberonu i XX-wieczna literatura.
Zamek w Lourmarin
Najbardziej charakterystycznym zabytkiem Lourmarin jest zamek, uznawany za pierwszy renesansowy zamek w Prowansji. Najstarszy zachowany korpus powstał pod koniec XV wieku z inicjatywy Foulques’a d’Agoult, a od 1526 roku Louis d’Agoult-Montauban i Blanche de Lévis-Ventadour wznieśli skrzydło renesansowe. Budowa tej części zakończyła się około 1560 roku. Zamek łączy więc późnogotycki „château vieux” z wyraźnie renesansowym „château neuf”.
Zamek wielokrotnie zmieniał właścicieli: po rodach d’Agoult-Montauban należał do Créquy-Lesdiguières i Neufville de Villeroy, a później do rodziny Bruny, panów sąsiedniego La Tour-d’Aigues. Z czasem opustoszał i popadł w ruinę. W 1920 roku zamek odkrył Robert Laurent-Vibert, lyoński przemysłowiec, historyk i mecenas. Kupił zagrożoną rozbiórką ruinę i w latach 1921–1923 przeprowadził wielką restaurację, opartą na dawnych dokumentach i wykonaną przez miejscowych rzemieślników. Laurent-Vibert zmarł w 1925 roku po wypadku samochodowym. W testamencie przekazał zamek Akademii w Aix z poleceniem utworzenia fundacji wspierającej twórców. Fondation de Lourmarin Laurent-Vibert została uznana za fundację użyteczności publicznej w 1927 roku, a zamek sklasyfikowano jako Monument historique w 1973 roku. Z zamkiem wiąże się też opowieść, którą przedstawia artykuł legenda zamku Lourmarin.
Świątynia protestancka
Przy avenue Raoul Dautry stoi świątynia protestancka – jeden z najczytelniejszych śladów długiej historii reformowanej społeczności Lourmarin. Budowę rozpoczęto w 1806 roku według projektu Michela-Roberta Penchauda, a świątynię ukończono w 1816 i uroczyście otwarto w 1817 roku. Od 1991 roku jest wpisana do rejestru Monuments historiques.
Place Henri Barthélémy i place de l’Ormeau
Spacer prowadzi dalej do place Henri Barthélémy, gdzie mieści się biuro informacji turystycznej i gdzie w piątki rozkłada się targ. Kilka kroków dalej leży place de l’Ormeau z majestatycznym platanem, w którego cieniu stoją stoliki kawiarni – to tutaj zaczynam każdą wizytę. Camusa często widywano w Café de l’Ormeau, a w pobliskiej restauracji Ollier pijał aperitif zawsze przy tym samym stoliku; kelner, chcąc chronić jego anonimowość, nazywał go po prostu „Monsieur Terrasse”.
Kościół Saint-Trophime-et-Saint-André
W centrum wioski stoi kościół parafialny Saint-Trophime-et-Saint-André. Jego podwójne wezwanie przypomina, że przez stulecia parafią opiekowali się mnisi z opactwa Saint-André w Villeneuve-lès-Avignon, którzy prowadzili w Lourmarin przeorat już w XII wieku. Kościół jest niewielki i ujęty w bazie zabytków francuskiego ministerstwa kultury.
Uliczki pod wieżą zegarową
Stare miasto Lourmarin to prawdziwa uczta dla oczu. Wąskie, kręte uliczki, kamienne domy z kolorowymi okiennicami, ukwiecone balkony i niewielkie place z fontannami tworzą niezwykle malowniczą całość. W wiosce zachowało się kilka dawnych fontann, w tym Grande Fontaine, oraz kryta pralnia przy fontannie Fontcouverte. Uliczki wspinają się w górę, ku wieży zegarowej, która stoi w miejscu dawnego zamku obronnego wioski. Spod wieży rozciąga się jeden z najładniejszych widoków na dachy Lourmarin i renesansowy zamek.
Dom Alberta Camusa
W wiosce stoi dom, który Camus kupił po otrzymaniu Nagrody Nobla – dawna magnaneria, budynek do hodowli jedwabników. Pisarz pracował tu nad swoją ostatnią, niedokończoną powieścią „Pierwszy człowiek”. W chwili śmierci Camus miał przy sobie rękopis „Pierwszego człowieka”; po wypadku odnaleziono go na miejscu katastrofy. Niedokończona powieść ukazała się dopiero w 1994 roku dzięki pracy jego córki Catherine. Dom jest prywatny i można go oglądać tylko z zewnątrz.
Cmentarz – groby Camusa i Bosco
Spacer kończy się na niewielkim cmentarzu na skraju wioski. Grób Alberta Camusa (1913–1960) jest skromny: prosta kamienna płyta, porośnięta roślinnością, z imieniem, nazwiskiem i datami życia. Wielu odwiedzających zostawia na nim drobne pamiątki – kamyki, kwiaty czy notatki. Na tym samym cmentarzu spoczywa Henri Bosco, przyjaciel, który pokazał Camusowi Lourmarin.
Jak zwiedzać Lourmarin
Lourmarin najlepiej zwiedzać pieszo, ale żeby dotrzeć do wioski, najwygodniej mieć samochód – parking znajduje się przy zamku. Najbliższe dworce kolejowe są w Aix-en-Provence i Awinionie. Na spacer po wiosce wystarczą dwie godziny, a z wizytą w zamku – pół dnia.
Lourmarin jest piękne przez cały rok, ale szczególnie malownicze jest na przełomie czerwca i lipca, kiedy w okolicy kwitnie lawenda, oraz wczesną jesienią, kiedy temperatury są przyjemne, a winnice mienią się złotymi barwami. Warto zaplanować wizytę w piątek rano, w dniu targu. Zamek jest udostępniany zwiedzającym przez większość roku, ale godziny i ewentualne dni zamknięcia zmieniają się sezonowo, dlatego warto sprawdzić je przed przyjazdem.
Na piknik dobrze nadają się okolice zamku i brzegi rzeki Aiguebrun, płynącej niedaleko wioski. Lourmarin stanowi też doskonałą bazę wypadową do zwiedzania innych miejsc Luberonu, takich jak Bonnieux – po drugiej stronie wąwozu Combe de Lourmarin – Roussillon i Gordes, a także sąsiednich Cucuron i Vaugines.
Dojazd, parking, targi, godziny zamku i biuro turystyczne znajdują się w informacjach praktycznych.
Lourmarin – najczęstsze pytania
Gdzie jest pochowany Albert Camus?
Na cmentarzu w Lourmarin, na skraju wioski. Na tym samym cmentarzu spoczywa pisarz Henri Bosco.
Czy można zwiedzać zamek w Lourmarin?
Tak. Château de Lourmarin jest regularnie udostępniane zwiedzającym; aktualne dni i godziny najlepiej sprawdzić bezpośrednio na stronie zamku.
Kiedy jest targ w Lourmarin?
W piątek rano, na bulwarze i placu przy biurze turystycznym. Od wiosny do jesieni we wtorkowe wieczory odbywa się także targ producentów.
Skąd pochodzi nazwa Lourmarin?
Popularne wyjaśnienie łączy ją z „loup marin”, czyli wilkiem morskim, a w herbie wioski widnieje wilk. Najstarsze zapisy, jak Luzmari z 1065 roku, wskazują jednak na dawną nazwę miejsca o niejasnym znaczeniu.
Wracam do Lourmarin z tego samego powodu, dla którego przyjeżdżał tu Camus – nie dla listy atrakcji, tylko dla tego konkretnego rodzaju ciszy, jaką daje miasteczko, które nie musi niczego udowadniać. Historia, literatura, kuchnia i zwyczajne popołudnie pod platanem składają się tu w coś, co trudno dokładnie nazwać, ale łatwo rozpoznać, kiedy się tam wraca po raz kolejny.