Pałac Papieski w Awinionie – twierdza, w której papież przeczekał dżumę
Na początku 1348 roku do Awinionu dotarła czarna śmierć. Przyszła szlakami kupców i pielgrzymów, i w ciągu kilku miesięcy zabiła w mieście około jedenastu tysięcy ludzi. Cmentarze szybko się zapełniły, a zmarłych chowano w zbiorowych mogiłach.
W tym czasie papież Klemens VI nie opuszczał swojego pałacu. Jego lekarz, Guy de Chauliac, zalecił mu pozostanie w komnatach między płonącymi ogniskami – wierzono wtedy, że ogień oczyszcza powietrze z morowych wyziewów, które miały roznosić zarazę. Papież siedział więc w najpotężniejszej budowli ówczesnej Europy, otoczony ogniem, i czekał.
Nie był jednak tylko biernym świadkiem. Pozwolił Chauliacowi przeprowadzać sekcje zwłok zmarłych na dżumę, żeby lepiej zrozumieć chorobę. Latem i jesienią 1348 roku wydał dwie bulle w obronie Żydów, których w całej Europie oskarżano o wywołanie zarazy. W tym samym roku, 9 czerwca 1348, kupił od królowej Joanny I samo miasto za 80 tysięcy florenów – od tej chwili Awinion był już własnością papieży. Klemens przetrwał epidemię, a razem z nim przetrwały mury, które dziś są jedną z najważniejszych atrakcji Prowansji.
Dwa pałace w jednym
Pałac Papieski w Awinionie to właściwie dwa pałace, zbudowane jeden obok drugiego w niecałe dwadzieścia lat. Papieże mieszkali w mieście od 1309 roku, ale dopiero Benedykt XII postanowił wznieść siedzibę na miarę swojej władzy. W 1335 roku powierzył budowę swojemu rodakowi z hrabstwa Foix, architektowi Pierre’owi Poissonowi.

Powstał Pałac Stary – surowy, zamknięty, przypominający raczej fortecę niż rezydencję. Jego sercem była Wieża Papieska, masywny donżon, który chronił zarówno osobę papieża, jak i skarby Kościoła. Z zewnątrz budowla do dziś wygląda tak, jakby miała wytrzymać długie oblężenie. Mury wieży Trouillas w północno-wschodnim narożniku mają miejscami ponad cztery metry grubości.
Pałac był też zaskakująco nowoczesny. W sąsiedniej wieży urządzono dwie kondygnacje latryn, połączone z galeriami krużganka. Nieczystości spływały kanałem, którym płynęła woda z pałacowych kuchni, prosto w stronę Rodanu. Ta sama wieża odegrała po wiekach ponurą rolę w historii budowli.
Następca Benedykta, Klemens VI, miał zupełnie inne ambicje. Nie wystarczała mu twierdza – chciał dworu godnego króla. Architekt Jean de Louvres dobudował Pałac Nowy, z ogromną Salą Wielkiej Audiencji, w której obradował papieski trybunał, i Wielką Kaplicą. Różnicę widać do dziś: jedna strona budowli jest naga i militarna, druga szeroka i reprezentacyjna.
W tych salach nie tylko mieszkano i sądzono – tu wybierano papieży. W maju 1342 roku kardynałowie zebrali się w pałacu na konklawe, które wybrało Klemensa VI. Dziesięć lat później, w grudniu 1352 roku, dwudziestu pięciu kardynałów przed wyborem nowego papieża podpisało pierwszą w dziejach kapitulację konklawe – zbiór zobowiązań, które przyszły papież miał przestrzegać. Obrady toczyły się w kaplicy Saint-Martial, przylegającej do Wielkiego Tinelu, ogromnej sali bankietowej.
Kiedy stoję na placu przed pałacem i patrzę na te dwie fasady, najbardziej uderza mnie skala. Pałac Papieski jest uważany za największy gotycki pałac na świecie – zajmuje ponad sześć tysięcy metrów kwadratowych, a jego wnętrza liczą w sumie około piętnastu tysięcy metrów kwadratowych.
Freski Matteo Giovannettiego
Za surowymi murami kryje się coś, czego trudno się spodziewać: sale pełne malowideł. Klemens VI sprowadził na swój dwór najlepszych artystów epoki, a najważniejszym z nich był Matteo Giovannetti, ksiądz z Viterbo, który od 1346 roku nosił tytuł malarza papieskiego.
Najstarsze dekoracje można zobaczyć w Komnacie Papieża. Na niebieskim tle, jak na niebie, rozciągają się pnącza winorośli i dębu, między którymi siedzą ptaki i wiewiórki. W ościeżach okien namalowano gotyckie arkady z klatkami – w niektórych siedzą ptaki, ale większość jest pusta.
Obok leży Komnata Jelenia, gabinet Klemensa VI, ozdobiona w 1343 roku przez francusko-włoski zespół malarzy. Ściany pokazują arystokratyczne rozrywki: polowanie z ptakami i fretkami, łowienie ryb w stawie i polowanie na jelenia, od którego sala wzięła nazwę. W tle rośnie spokojny, bujny las pełen owoców i kwiatów.

Prawdziwym arcydziełem Giovannettiego jest kaplica Saint-Martial, pomalowana w latach 1344–1345. Sceny z życia świętego Marcjalisa, apostoła Limousin, rodzinnych stron papieża, czyta się spiralą od sklepienia w dół, a każda ma podpis ułożony w porządku alfabetycznym. Freski odrestaurowano w 2014 roku, a z powodu ich kruchości kaplicę można zwiedzać tylko po wcześniejszej rezerwacji.
Poniżej leży kaplica Saint-Jean, z freskami o obu świętych Janach, wykonanymi w latach 1346–1348. Ostatnim wielkim dziełem malarza jest fresk proroków z 1353 roku na sklepieniu Sali Wielkiej Audiencji. Dwudziestu proroków, królów i patriarchów trzyma wstęgi z cytatami z Pisma, a każda postać ma inną twarz i gest – Giovannetti był przede wszystkim znakomitym portrecistą.
W Sali Konsystorza można z kolei zobaczyć malowidła Simone Martiniego, przeniesione z portalu sąsiedniej katedry Notre-Dame-des-Doms. Słynny malarz ze Sieny zmarł w Awinionie w 1344 roku.
Nie wszyscy zachwycali się tym przepychem. Petrarka, który spędził w Awinionie i w pobliskim Fontaine-de-Vaucluse wiele lat, nazywał papieskie miasto Babilonem Zachodu i ostro krytykował zbytek dworu. Paradoksalnie ten sam dwór przyciągał do Awinionu uczonych, prawników i artystów z całej Europy.
Po odejściu papieży
Grzegorz XI wrócił do Rzymu na początku 1377 roku, ale Pałac Papieski nie opustoszał. W czasie wielkiej schizmy zachodniej rezydowali w nim Klemens VII i Benedykt XIII, uznawani w rzymskiej linii za antypapieży. Później mieszkali tu legaci i wicelegaci, którzy w imieniu papieża rządzili Awinionem aż do rewolucji. Szerzej o całym okresie papieskim opowiada artykuł Awinion i siedmiu papieży.

Rewolucja przyniosła pałacowi najciemniejszą noc w jego dziejach. Już w czerwcu 1790 roku mieszkańcy Awinionu wypędzili ostatniego wicelegata, a we wrześniu 1791 roku miasto i Comtat Venaissin przyłączono do Francji. Spory między zwolennikami papieża a rewolucjonistami przerodziły się w przemoc. Z 16 na 17 października 1791 roku, po zabójstwie rewolucyjnego urzędnika, około sześćdziesięciu więźniów zamordowano w pałacu, a ich ciała wrzucono do tak zwanej lodowni u podstawy wieży latryn. Wydarzenie przeszło do historii jako masakra w Glacière.
Potem przyszły dziesięciolecia upadku. W XIX wieku Pałac Papieski był koszarami wojskowymi. Wojsko opuściło go dopiero w 1906 roku, a już rok później część sal udostępniono zwiedzającym. W 1840 roku budowlę wpisano na pierwszą listę zabytków historycznych Francji, a w 1995 roku, razem z mostem Saint-Bénézet i historycznym centrum miasta, na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Teatr na dziedzińcu honorowym
Pałac Papieski to nie tylko muzeum, choć jako muzeum radzi sobie znakomicie – w 2023 roku odwiedziło go ponad 774 tysiące osób, co stawia go wśród najczęściej odwiedzanych zabytków Francji. Od 1947 roku, kiedy Jean Vilar zorganizował pierwszy Festiwal w Awinionie, Cour d’Honneur – dziedziniec honorowy – jest główną sceną jednego z najważniejszych festiwali teatralnych świata.
Każdego lipca przed gotyckimi murami ustawia się wielką trybunę dla widzów. Współczesne spektakle grane w miejscu, gdzie papieże przyjmowali cesarzy i królów, to połączenie, które trudno powtórzyć gdziekolwiek indziej. Kto planuje przyjazd w lipcu, powinien jednak pamiętać, że całe miasto jest wtedy zatłoczone, a noclegi drożeją.
Pałac Papieski w nowej odsłonie
Od 1 maja 2026 roku Pałac Papieski przechodzi największą od lat zmianę. Wprowadzono nowe trasy zwiedzania i otwarto sale, których wcześniej nie pokazywano publiczności. Pojawiają się interaktywne makiety, filmy dokumentalne i nowe opisy. Do czasu zakończenia prac część pomieszczeń może być czasowo zamknięta.
Zwiedzanie tradycyjnie odbywa się z Histopadem – tabletem z rozszerzoną rzeczywistością, który pokazuje sale tak, jak mogły wyglądać w XIV wieku, z meblami i gobelinami. Od maja 2026 roku dostępna jest też aplikacja „Les Clefs du Palais” na własny smartfon.
Na koniec warto wejść na taras widokowy, skąd widać Rodan, Villeneuve-lès-Avignon i most, a potem przejść do ogrodów papieskich. Kto chce zobaczyć, jak papieska obecność zmieniła także okolicę, niech zajrzy do artykułu o winie z papieskiej winnicy w Châteauneuf-du-Pape.
Jak zwiedzać Pałac Papieski
Pałac Papieski jest otwarty codziennie przez cały rok, w sezonie, od wiosny do jesieni, dłużej niż zimą. Kasa kończy sprzedaż wyraźnie wcześniej, niż zamyka się pałac, dlatego na zwiedzanie nie warto przychodzić w ostatniej chwili.
Wstęp jest płatny. Przysługują ulgi, młodzież płaci mniej, a najmłodsze dzieci wchodzą bezpłatnie. Najbardziej opłaca się bilet łączony z mostem Saint-Bénézet i ogrodami papieskimi, a oba zabytki obejmuje także Avignon City Pass, ważny przez jedną albo dwie doby. Bilety warto kupić wcześniej przez internet, zwłaszcza w sezonie.
Histopad – tablet z rozszerzoną rzeczywistością – jest wliczony w cenę biletu i działa w siedmiu językach: francuskim, angielskim, niemieckim, japońskim, hiszpańskim, chińskim i włoskim. Aplikacja „Les Clefs du Palais” ma sześć wersji językowych. Polskiej nie ma w żadnej z nich. Na zwiedzanie warto przeznaczyć od półtorej do dwóch godzin, a razem z ogrodami, tarasem i mostem – pół dnia.
Najspokojniej jest rano, zaraz po otwarciu, co ma szczególne znaczenie w lipcu, gdy w czasie festiwalu w pałacu robi się bardzo tłoczno. Kaplicę Saint-Martial można zobaczyć tylko po wcześniejszej rezerwacji.
Pałac Papieski stoi na Place du Palais, w samym centrum starego miasta, kilka minut pieszo od mostu. Samochód najlepiej zostawić na jednym z parkingów przy murach miejskich albo na parkingu bezpłatnym, z którego do bram miasta kursuje bezpłatny bus. Pozostałe zabytki miasta opisuje przewodnik po Awinionie.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Pałac Papieski – najczęstsze pytania
Czy wstęp do Pałacu Papieskiego jest płatny?
Tak. Przysługują ulgi, najmłodsze dzieci wchodzą bezpłatnie, a najkorzystniej wypada bilet łączony z mostem Saint-Bénézet i ogrodami papieskimi. Aktualne ceny podane są w informacjach praktycznych.
Ile czasu zajmuje zwiedzanie Pałacu Papieskiego?
Około półtorej do dwóch godzin. Z ogrodami, tarasem i mostem warto zaplanować pół dnia.
Czy w Pałacu Papieskim jest audioprzewodnik po polsku?
Nie. Histopad jest dostępny w siedmiu językach, a aplikacja w sześciu, ale bez polskiej wersji.
Klemens VI przeżył dżumę w pałacu, który wtedy jeszcze budował. Zmarł cztery lata później, w 1352 roku, a jego ciało przewieziono do opactwa La Chaise-Dieu w Owernii. Ogniska w jego komnatach dawno zgasły, ale pałac, w którym przeczekał najgorszy rok średniowiecznej Europy, stoi dalej. Przetrwał schizmę, rewolucję i wojsko w swoich salach. Dziś zamiast papieskiego trybunału rozbrzmiewa w nim gwar zwiedzających, a w lipcowe noce – głosy aktorów.