Klasztor Saint-Paul de Mausole – tysiąc lat opieki pod Alpilles
27 marca 1918 roku do dawnego klasztoru Saint-Paul de Mausole pod Saint-Rémy-de-Provence przywieziono Alberta Schweitzera i jego żonę Hélène. Schweitzer był lekarzem, teologiem, organistą i znawcą Bacha, a od kilku lat prowadził szpital w Lambaréné w Afryce. Ale w czasie wojny liczyło się tylko to, że urodził się w Alzacji, która należała wtedy do Niemiec. Dla francuskich władz był obywatelem wrogiego państwa.
Państwo zajęło część Saint-Paul w 1915 roku i urządziło tam obóz dla internowanych cywilów. Przebywało w nim około stu Alzatczyków i Lotaryńczyków, w większości nauczycieli. Kiedy Schweitzer przyjechał, współwięźniowie urządzili powitanie, bo jego sława dotarła tu przed nim. Szybko został lekarzem obozowym. Leczył też mieszkańców Saint-Rémy, a oni w zamian przynosili jedzenie, które dzielił między internowanych. Wyjechał w lipcu 1918 roku.
Kiedy dziś stoję w krużganku, myślę o tym, jak wielu ludzi trafiało do tych murów nie z własnej woli. Chorzy, ubodzy, internowani, a przez rok także Vincent van Gogh. Saint-Paul de Mausole od ponad tysiąca lat jest miejscem, w którym ktoś się kimś opiekuje.
Klasztor przy mauzoleum
Klasztor stoi na południowym skraju Saint-Rémy-de-Provence, kilkaset metrów od ruin Glanum i rzymskiego Mauzoleum Juliuszów, jednego z zabytków zwanych Les Antiques. Od niego pochodzi nazwa. W 1080 roku kościół został po raz pierwszy nazwany „ad Mausoleum”, czyli „przy mauzoleum”. Chrześcijańskie początki miejsca sięgają jeszcze dalej, do 982 roku, kiedy tutejsze kościoły wymieniono wśród dóbr benedyktyńskiego opactwa Saint-André w Villeneuve-lès-Avignon.
Wokół kościoła powstał w XI wieku klasztor kanoników żyjących według reguły świętego Augustyna. Kierowało nimi kolejno czternastu prepozytów. W 1317 roku klasztor przeszedł pod władzę archidiakonów, a w 1605 roku przejęli go franciszkanie obserwanci. To oni zaczęli przyjmować tu ludzi chorych i ubogich, w tym osoby z zaburzeniami psychicznymi. Zostali do rewolucji.
Od rewolucji do domu zdrowia
W 1791 roku klasztor skonfiskowano jako dobro narodowe i sprzedano. W 1807 roku kupił go doktor Mercurin i urządził w nim prywatny zakład dla osób chorych psychicznie. W 1852 roku prefekt departamentu Bouches-du-Rhône zatwierdził go jako prywatny azyl dla 50 mężczyzn i 50 kobiet.
Od 1866 roku opiekę nad chorymi prowadziły siostry świętego Józefa z Vesseaux. W 1906 roku właściciel przekazał im budynki pod warunkiem, że zachowają tu działalność psychiatryczną. Warunek jest spełniany do dziś. Saint-Paul działa jako niepubliczny ośrodek zdrowia psychicznego, prowadzony nie dla zysku.
To najważniejsza rzecz, o której warto pamiętać przed wizytą. Saint-Paul nie jest muzeum w opuszczonym klasztorze. Za murami, obok trasy zwiedzania, ludzie się leczą.
Rok Van Gogha
8 maja 1889 roku do Saint-Paul przyjechał dobrowolnie Vincent van Gogh, po kryzysach, które przeżył w Arles. Zakładem kierował wtedy doktor Théophile Peyron. Van Gogh został 53 tygodnie, do maja 1890 roku. W tym czasie namalował 143 obrazy olejne i ponad sto rysunków. Były wśród nich ogród azylu, irysy, cyprysy, gaje oliwne i pole pszenicy za murem, które malował czternaście razy. Tu powstała też „Gwiaździsta noc”.
Historię tego roku, pokój, pracownię i kolejne obrazy opisuje osobny artykuł Van Gogh w Saint-Paul de Mausole. Tutaj wystarczy powiedzieć, że dla samego klasztoru był to tylko jeden rok z ponad tysiąca. Za to rok, dzięki któremu świat zna dziś jego nazwę.
Co zobaczyć w Saint-Paul de Mausole
Trasę zwiedza się samodzielnie. Prowadzi przez dawny klasztor, odtworzoną część azylu i ogrody, w których Van Gogh malował.
Romański krużganek
Najcenniejszą częścią zespołu jest romański krużganek z XI i XII wieku, uznawany za arcydzieło prowansalskiej sztuki romańskiej. Galerie północną i wschodnią zbudowano około 1140–1150 roku. Krużganek jest mały i kameralny. Kolumny i kapitele z symbolicznymi rzeźbami otaczają ogród, w którym słychać tylko ptaki. To jedno z najspokojniejszych miejsc, jakie znam w Alpilles.
Krużganek i dzwonnica są chronione jako zabytek historyczny od 28 maja 1883 roku. We wrześniu 2024 roku ochronę rozszerzono na prawie cały zespół, z bramą, murami, parkiem i ogrodem.
Kościół i dzwonnica
Kościół jest romański, choć jego fasadę przebudowano w XVIII wieku. Nad nim stoi romańska dzwonnica na planie kwadratu, w stylu lombardzkim, zakończona piramidalnym dachem. Widać ją z daleka, na tle skał Alpilles, i jest to jeden z najbardziej charakterystycznych widoków okolicy Saint-Rémy.
Pokój Van Gogha i ogrody
W odnowionej części dawnego azylu zrekonstruowano pokój Van Gogha i pracownię. To rekonstrukcja, a nie wnętrze zachowane od 1890 roku, ale dobrze pokazuje, w jakich warunkach żył.

Na zewnątrz prowadzi ścieżka botaniczna i romańska promenada. W ogrodach i na polu Van Gogha, zwanym Champ Van Gogh, ustawiono 33 wielkoformatowe reprodukcje jego obrazów, w miejscach, gdzie powstały. Można stanąć obok reprodukcji i porównać ją z krajobrazem.
Valetudo – sztuka jako terapia
Na terenie działa galeria i sklep Valetudo, nazwane na cześć rzymskiej bogini zdrowia, którą czczono w sąsiednim Glanum. Pokazuje się tu i sprzedaje prace pacjentów, powstałe na zajęciach arteterapii. Miejsce, w którym malował Van Gogh, wciąż wykorzystuje malowanie jako część leczenia.
Saint-Rémy i Alpilles wokół klasztoru
Saint-Paul najlepiej połączyć z Glanum. Oba miejsca dzieli kilka minut spaceru, a łączą je Mauzoleum Juliuszów i łuk triumfalny, które szerzej przedstawia artykuł 3 starożytne zabytki w Alpilles. Więcej o malarzu w regionie można przeczytać w poradniku Van Gogh w Prowansji – co warto wiedzieć, a o okolicy – w przewodniku po Alpilles.
Jak zwiedzać klasztor Saint-Paul de Mausole
Saint-Paul de Mausole leży przy Chemin Saint-Paul, około kilometra na południe od centrum Saint-Rémy-de-Provence, przy drodze do Glanum. Z centrum można dojść pieszo w kwadrans.
Klasztor jest otwarty codziennie przez większą część roku. Od wiosny do końca lata czynny jest najdłużej i bez przerwy, w pozostałych miesiącach krócej, a pod koniec zimy także z przerwą w południe. Na przełomie stycznia i lutego zamyka się na kilka tygodni. Ostatnie wejście wyznaczono z wyraźnym wyprzedzeniem przed zamknięciem, co warto uwzględnić, przyjeżdżając późnym popołudniem.
Wstęp jest płatny. Ulgi przysługują między innymi młodzieży, studentom, osobom z niepełnosprawnością i grupom, a dzieci i mieszkańcy Saint-Rémy wchodzą bezpłatnie. Klasztor jest objęty karnetem Saint-Rémy Pass. Biletów nie trzeba rezerwować.
Trasę zwiedza się samodzielnie: prowadzi przez romański krużganek i kościół, zrekonstruowany pokój Van Gogha, ścieżkę botaniczną i Champ Van Gogh z reprodukcjami obrazów. Na zwiedzanie warto przeznaczyć około półtorej godziny. Psy mogą wejść na smyczy, a dla osób z ograniczoną mobilnością przygotowano dostosowaną trasę.
Po trasie trzeba poruszać się spokojnie i cicho, bo obok działa ośrodek leczniczy. Wizytę najłatwiej połączyć z Glanum, do którego jest stąd kilka minut spaceru.
Aktualne ceny, godziny otwarcia, dojazd i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Saint-Paul de Mausole – najczęstsze pytania
Czy wstęp do Saint-Paul de Mausole jest płatny?
Tak, ale młodzież, studenci i osoby z niepełnosprawnością mają prawo do ulgi, a dzieci wchodzą bezpłatnie. Aktualne ceny znajdują się w informacjach praktycznych.
Czy Saint-Paul de Mausole to wciąż szpital?
Tak. Obok zabytkowej części działa ośrodek zdrowia psychicznego, który kontynuuje tradycję opieki trwającą od XIX wieku.
Czy można zobaczyć pokój Van Gogha?
Tak, ale jest to rekonstrukcja w odnowionej części dawnego azylu, a nie oryginalne wnętrze.
Skąd nazwa Saint-Paul de Mausole?
Od pobliskiego rzymskiego Mauzoleum Juliuszów. Od 1080 roku kościół świętego Pawła nazywano „ad Mausoleum”, czyli „przy mauzoleum”.
Albert Schweitzer spędził w Saint-Paul de Mausole zaledwie kilka miesięcy wiosną 1918 roku, jako internowany wróg. A jednak nie przestał tu leczyć – współwięźniów i mieszkańców Saint-Rémy. W tym jednym epizodzie jest cała historia tego miejsca: kanonicy, franciszkanie, siostry, lekarze i Van Gogh w swojej celi. Tysiąc lat ludzi, którzy trafili za te mury, i ludzi, którzy się nimi opiekowali.