Saint-Remy-de-Provence – Glanum, Nostradamus i Van Gogh
Saint-Remy-de-Provence leży u stóp Alpilles i łączy trzy ważne wątki historii regionu: antyczne Glanum, miejsce narodzin Nostradamusa oraz pobyt Vincenta van Gogha. Wśród wiosek i miast Prowansji wyróżnia się rozbudowanym programem zwiedzania. Stare miasto, muzea w dawnych rezydencjach i zabytki na południe od centrum można połączyć pieszą trasą.
Nostradamus urodził się tutaj w 1503 roku, natomiast Van Gogh przyjechał do Saint-Remy jako dorosły artysta na leczenie. Przebywał w Saint-Paul-de-Mausole od maja 1889 do maja 1890 roku. Te dwie biografie nie opisują więc tego samego rodzaju związku z miastem. Obok nich pozostaje jeszcze starsza historia osadnictwa wokół świętego źródła w Glanum.
Historia sięgająca czasów przedrzymskich
U stóp Alpilles rozwinęło się Glanum, miasto o miejscowych, hellenistycznych i rzymskich korzeniach. Osadnictwo skupiało się wokół źródła, któremu przypisywano znaczenie religijne i lecznicze. Kontakty z grecką Massalią, dzisiejszą Marsylią, wpływały na architekturę i organizację życia. Podobnie jak w Arles czy Vaison-la-Romaine, rzymska zabudowa nałożyła się na wcześniejsze osadnictwo.
Po podporządkowaniu regionu Rzymowi Glanum otrzymało budowle charakterystyczne dla miasta cesarskiego: forum, świątynie, termy i reprezentacyjne przestrzenie publiczne. Ruiny pokazują również domy oraz miejsca związane z kultem źródła. Zmiany układu miasta nie nastąpiły jednocześnie; podczas oglądania stanowiska warto odróżniać kolejne warstwy zabudowy.
Glanum opuszczono w III wieku n.e. Życie osadnicze przesuwało się na równinę, ku późniejszemu Saint-Remy. Dzisiejsze centrum nie stoi zatem dokładnie w miejscu antycznego forum. Oddzielny spacer na południe pozwala zobaczyć relację między ruinami, Alpilles i miastem rozwijającym się w kolejnych stuleciach.
Średniowieczne Saint-Remy otaczały umocnienia, a ich dawny przebieg przypomina pierścień bulwarów wokół centrum. Renesans i następne epoki przyniosły okazałe rezydencje. Część mieści dzisiaj muzea, dzięki czemu podczas jednej wizyty można oglądać zarówno sam budynek, jak i opowieść o historii lub sztuce regionu.
Nostradamus – prorok urodzony w tym samym mieście
Michel de Nostredame, znany jako Nostradamus, urodził się w Saint-Remy w grudniu 1503 roku. Był lekarzem, autorem tekstów medycznych i astrologiem, a rozgłos przyniosły mu „Proroctwa”. Ich późniejsze interpretacje są częścią historii recepcji dzieła, nie dowodem sprawdzonych przewidywań.
Przy rue Hoche oznaczono miejsce jego narodzin, a na skrzyżowaniu rue Nostradamus i rue Carnot stoi fontanna z popiersiem. To dwa bliskie sobie przystanki w centrum. Późniejszą część życia Nostradamus związał z Salon-de-Provence, gdzie mieszkał i zmarł. Muzeum w jego dawnym domu w Salon nie jest więc domem narodzin w Saint-Remy.
Miejsce, które zainspirowało Van Gogha
Vincent van Gogh leczył się w dawnym klasztorze Saint-Paul-de-Mausole przez rok, od maja 1889 do maja 1890. Powstało wtedy blisko 150 obrazów i wiele rysunków. Artysta malował cyprysy, oliwki, pola, ogród zakładu oraz wapienne grzbiety Alpilles. Twórczość z tego okresu obejmuje również prace inspirowane dziełami innych malarzy.
„Gwiaździsta noc” powstała w czerwcu 1889 roku. Łączy obserwację z przetworzeniem widoku; namalowana osada nie jest fotograficznym odwzorowaniem dzisiejszego centrum Saint-Remy. Obraz znajduje się w nowojorskim MoMA. Spacer w Prowansji pozwala poznać krajobraz i warunki powstawania dzieła, ale nie oznacza oglądania jego oryginału.
Trasa „Les paysages de Vincent van Gogh” prowadzi przez miejsca i pejzaże związane z pobytem artysty. Reprodukcje na tablicach pomagają porównać obrazy z otoczeniem. Warto traktować je jako materiał do obserwacji: kierunek spojrzenia, kadrowanie i sposób użycia koloru mają znaczenie większe niż próba odnalezienia każdego elementu płótna w dzisiejszym terenie.
Saint-Remy dziś
Historyczne centrum jest zamieszkane i pełni funkcje handlowe, kulturalne oraz gastronomiczne. Wąskie uliczki łączą place, galerie, sklepy i dawne rezydencje. Bulwary z platanami tworzą szerszą przestrzeń wokół zwartej zabudowy. Spacer może więc przeplatać oglądanie fasad z krótkimi wizytami we wnętrzach.
Targi są częścią miejscowego życia i sposobem poznawania regionalnych produktów: oliwy, oliwek, ziół, miodów czy wyrobów rzemieślniczych. Zmieniają również ruch w centrum i dostępność miejsc parkingowych. Terminy targu i sezonowych wydarzeń znajdują się w bloku praktycznym.
Muzea pokazują różne strony miasta. Musee des Alpilles zajmuje się kulturą regionu, Hotel de Sade archeologią, a Musee Estrine sztuką nowoczesną i współczesną oraz interpretacją twórczości Van Gogha. Nie trzeba odwiedzać wszystkich podczas krótkiego pobytu; warto wybrać je zgodnie z zainteresowaniami.
Spacer po Saint-Remy-de-Provence
Historyczne centrum Saint-Remy jest niewielkie i otoczone pierścieniem bulwarów – w miejscu dawnych murów – obsadzonych platanami, z kawiarniami i sklepami. Spacer zaczyna się przy kolegiacie Saint-Martin, prowadzi śladami Nostradamusa, przez place starego miasta do muzeów w renesansowych rezydencjach, a potem wyprowadza na południe, w stronę klasztoru Saint-Paul-de-Mausole, Les Antiques i Glanum.
Collegiale Saint-Martin
Kolegiata stoi przy place de la Republique. Część wcześniejszego kościoła zawaliła się w 1818 roku. Odbudowa przyniosła neoklasyczny korpus z monumentalnym wejściem, a zachowana starsza dzwonnica przypomina o średniowiecznej historii świątyni. Zestawienie tych elementów najlepiej widać, oglądając budynek z kilku stron.
Wnętrze jest znane z organów przebudowanych przez Pascala Quoirina w 1983 roku. Obecność instrumentu ma znaczenie także dla koncertowej tradycji miasta. Zwiedzanie kościoła warto odróżnić od udziału w nabożeństwie lub występie; podczas wydarzeń zmienia się sposób korzystania z przestrzeni.
Fontaine Nostradamus
Fontanna poświęcona Nostradamusowi znajduje się na skrzyżowaniu rue Nostradamus i rue Carnot. Popiersie pozwala rozpoznać ten punkt wśród niewielkich ulic starego miasta. To pomnik upamiętniający autora, a nie element zachowanego domu rodzinnego.
Od fontanny można przejść w stronę rue Hoche. Warto potraktować oba przystanki razem: jeden przedstawia późniejszą pamięć o Nostradamusie, drugi wskazuje miejsce jego narodzin.
Dom narodzin Nostradamusa i resztki murów
Przy rue Hoche zachował się fragment domu, w którym w grudniu 1503 roku urodził się Michel de Nostredame – oznacza go tablica pamiątkowa. Dom jest prywatny i można go oglądać tylko z zewnątrz. W tej części miasta widać też relikty średniowiecznych murów z bramami Portail Saint-Martin i Portail du Trou.
Hotel de Ville i Fontaine des Quatre Dauphins
Przy place Jules-Pellissier stoi merostwo, mieszczące się w dawnym klasztorze augustianek. Budynek pokazuje, jak starsze obiekty religijne przystosowywano do funkcji miejskich. Przed nim znajduje się Fontaine des Quatre Dauphins, fontanna czterech delfinów.
Plac jest dobrym przystankiem między ulicami związanymi z Nostradamusem a muzeami. Przy oglądaniu fontanny warto zwrócić uwagę na rzeźbione elementy i ich relację z otaczającą zabudową. Wejście do budynku urzędu nie jest konieczne, żeby obejrzeć ten fragment miasta.
Place Favier i Musee des Alpilles
Dawny „plac ziołowy” (Place aux Herbes), dziś Place Favier, otaczają kamienice z XVII i XVIII wieku. Przy placu stoi renesansowy Hotel Mistral de Mondragon z wewnętrznym dziedzińcem, w którym mieści się Musee des Alpilles – muzeum historii, tradycji i kultury regionu, z kolekcjami etnograficznymi, strojami, santonami, grafiką i starożytnościami.
Hotel de Sade
Hotel de Sade łączy relikty późnoantycznych term, budowle religijne i renesansową rezydencję wzniesioną w 1513 roku dla Balthazara de Sade. Francuskie hotel particulier oznacza miejską rezydencję, a nie hotel noclegowy. Nazwa nie oznacza też, że mieszkał tu słynny markiz de Sade.
Zespół mieścił kaplicę czarnych pokutników, a później stał się miejscem przechowywania i prezentacji znalezisk z Glanum. Przedmioty wydobyte podczas wykopalisk uzupełniają oglądanie ruin miasta: pozwalają zobaczyć detale rzeźby i wyposażenia. Historię kolejnych przekształceń przedstawia Hotel de Sade.
Musee Estrine
Musee Estrine mieści się w XVIII-wiecznym Hotel Estrine. Jego centrum interpretacji przybliża życie, korespondencję i znaczenie twórczości Van Gogha. Materiały multimedialne służą poznaniu artysty i jego wpływu na późniejsze malarstwo; nie należy oczekiwać stałej ekspozycji oryginałów jego obrazów.
Program muzeum obejmuje sztukę nowoczesną i współczesną. To inna perspektywa niż etnografia w Musee des Alpilles czy archeologia w Hotel de Sade. Po obejrzeniu reprodukcji w terenie można wrócić do muzealnej opowieści o sposobie patrzenia na krajobraz, a wybraną wystawę potraktować jako osobną część wizyty.
Klasztor Saint-Paul-de-Mausole
Na południe od centrum, przy drodze do Glanum, stoi klasztor Saint-Paul-de-Mausole – dawny klasztor kanoników z romańskim kościołem i krużgankiem, w którym od 1807 roku działał zakład dla chorych psychicznie i w którym w latach 1889–1890 leczył się Van Gogh.
Les Antiques i Glanum
Les Antiques to dwa różne rzymskie zabytki: mauzoleum Juliuszy z około 30–20 roku p.n.e. oraz łuk miejski wzniesiony w pierwszych dekadach I wieku n.e. Nie powstały jednocześnie. Mauzoleum upamiętnia rodzinę lokalnych notabli, a dekoracja łuku odnosi się do władzy Rzymu i podporządkowania Galii.
Stoją po drugiej stronie drogi względem wejścia na stanowisko Glanum. Obejrzenie tych monumentów jest osobnym przystankiem i nie zastępuje trasy przez forum, termy, domy oraz strefę świętego źródła. Przy przechodzeniu pomiędzy miejscami trzeba uwzględnić ruch na drodze.
Poza miastem – masyw Alpilles
Saint-Remy jest doskonałym punktem wypadowym do odkrywania malowniczego masywu Alpilles. Te niewielkie wapienne góry oferują wspaniałe szlaki piesze i rowerowe, z których rozciągają się spektakularne widoki na okoliczne winnice, gaje oliwne i pola. Kilka kilometrów na południowy zachód leży Les Baux-de-Provence, a ze wzgórz nad Glanum rozpościera się panorama na całą równinę.
Jak zwiedzać Saint-Remy-de-Provence
Pół dnia pozwala obejrzeć centrum i wybrać jedno muzeum. Na połączenie starówki ze Saint-Paul-de-Mausole, Les Antiques oraz Glanum warto przeznaczyć dzień. Zwiedzanie większej liczby wnętrz wygodniej rozdzielić na dwa dni, zamiast traktować każdą wizytę jako szybki postój.
Trasa miejska i odcinek u podnóża Alpilles mają inny charakter. W centrum łatwo robić przerwy na placach, natomiast dojście na południe wymaga osobnego czasu i uwzględnienia pogody. Latem przydadzą się woda i nakrycie głowy. Wizyta na stanowisku archeologicznym nie jest spacerem po płaskiej sali muzealnej.
Saint-Remy dobrze łączy się z Awinionem, Arles i Les Baux-de-Provence. Dojazd, parkingi, targ, udostępnianie muzeów oraz biuro opisano w informacjach praktycznych.
Saint-Remy-de-Provence – najczęstsze pytania
Czy „Gwiaździstą noc” można obejrzeć w Saint-Remy?
Oryginał znajduje się w MoMA w Nowym Jorku. W Saint-Remy poznaje się miejsca pobytu artysty, reprodukcje i materiały interpretacyjne. Muzealna opowieść o Van Goghu nie oznacza ekspozycji jego najsłynniejszego płótna.
Czy dom narodzin Nostradamusa jest muzeum?
Dom przy rue Hoche ogląda się z zewnątrz. Muzeum w późniejszym miejscu zamieszkania Nostradamusa znajduje się w Salon-de-Provence. To dwa różne punkty związane z jego biografią.
Czy Les Antiques wymagają biletu do Glanum?
Monumenty i stanowisko archeologiczne to osobne miejsca. Dostęp do Les Antiques nie jest wejściem na teren wykopalisk; szczegóły zwiedzania Glanum znajdują się w jego artykule.
Czy można zobaczyć najważniejsze miejsca bez wchodzenia do muzeów?
Tak. Trasa obejmuje fasady, place, miejsca związane z Nostradamusem i Les Antiques. Jeśli ważne są zbiory lub krużganki, trzeba dopasować program do udostępniania wybranego obiektu.
Czy Saint-Remy ma dworzec pasażerski przy centrum?
Dojazd koleją odbywa się przez inne miasta, m.in. Awinion lub Arles, z dalszym przejazdem autobusem. Przy planowaniu dnia trzeba uwzględnić także kurs powrotny.