Kiedy stoję na murach Fort Saint-André, patrząc na Awinion po drugiej stronie Rodanu, rozumiem, dlaczego kardynałowie tak chętnie wybierali właśnie ten brzeg rzeki na swoje rezydencje – ten sam widok na Pałac Papieski, ale bez ścisku i zgiełku samego miasta. Villeneuve-lès-Avignon to urokliwe miasteczko położone w regionie Oksytania, w departamencie Gard, zaledwie kilka kilometrów od słynnego Awinionu. Usytuowane na przeciwległym brzegu rzeki, stanowi niezwykle interesujący kontrast dla swojego słynniejszego sąsiada, oferując równie fascynującą historię, wspaniałe zabytki i niepowtarzalny prowansalski klimat, jednak bez tłumów turystów, które często wypełniają ulice Awinionu. Wśród wiosek i miast Prowansji Villeneuve-lès-Avignon wyróżnia się tym, że to właściwie odwrotna strona medalu awiniońskiej historii – miejsce ucieczki od dworu, nie sam dwór.
Historia Villeneuve-lès-Avignon – z cienia papieskiego dworu
Historia Villeneuve-lès-Avignon nierozerwalnie wiąże się z dziejami papieskiego Awinionu, ale zaczęła się wcześniej. Na wzgórzu Andaon nad Rodanem już w VI wieku żyła pustelnica Cezaria, której grób stał się celem pielgrzymek, a pod koniec X wieku benedyktyni założyli tu opactwo Saint-André. Rzeka wyznaczała wówczas granicę między Królestwem Francji na zachodnim brzegu a ziemiami Świętego Cesarstwa Rzymskiego, do których należała Prowansja, na wschodnim.
W 1292 roku Filip IV Piękny wykorzystał wcześniejsze porozumienia korony z opactwem Saint-André i rozpoczął umacnianie królewskiej obecności na zachodnim brzegu Rodanu. Właśnie z tego okresu wyrasta Villeneuve jako „nowe miasto” naprzeciw Awinionu. Przy końcu mostu Saint-Bénézet powstała królewska strażnica, z której rozwinęła się późniejsza Tour Philippe-le-Bel.
Gdy w 1309 roku papież Klemens V przeniósł siedzibę papiestwa do Awinionu, rozpoczął się złoty wiek dla całego regionu. Villeneuve szybko zyskało na znaczeniu jako miejsce odpoczynku dla kardynałów i dostojników papieskich. W odróżnieniu od ciasnego Awinionu Villeneuve oferowało dostojnikom papieskim więcej przestrzeni i możliwość budowy rozległych rezydencji. W XIV wieku powstało tu czternaście pałaców kardynalskich, zwanych livrées. Jednym z najważniejszych śladów tej epoki jest Chartreuse du Val de Bénédiction, założona z inicjatywy papieża Innocentego VI na terenie jego dawnej rezydencji kardynalskiej.
Najbardziej monumentalnym znakiem królewskiej obecności stał się Fort Saint-André. Jego geneza sięga polityki Filipa IV Pięknego i końca XIII wieku, natomiast zachowany dziś wielki zespół obronny kształtował się przede wszystkim w XIV stuleciu. Mury otoczyły wzgórze Andaon wraz ze starszym opactwem i osadą, a fort stał się demonstracją siły monarchii francuskiej na granicy z ziemiami papieskimi i Prowansją. Po przyłączeniu Prowansji do Francji w 1481 roku jego znaczenie strategiczne wyraźnie zmalało.
Po powrocie papieży do Rzymu w 1377 roku znaczenie Villeneuve stopniowo malało. Jednak architektoniczne dziedzictwo tego złotego okresu pozostało, tworząc niezwykłą scenerię, która zachwyca współczesnych odwiedzających. W czasie rewolucji francuskiej wiele zabytków ucierpiało – kartuzję i opactwo sprzedano, a w klasztornych celach zamieszkały setki rodzin – ale większość z nich przetrwała do naszych czasów, choć niektóre w formie malowniczych ruin.
Villeneuve-lès-Avignon współcześnie
Obecnie Villeneuve-lès-Avignon to urocze miasteczko liczące około dwunastu tysięcy mieszkańców, które zachowało swój średniowieczny i renesansowy charakter. Stanowi spokojną alternatywę dla zatłoczonego Awinionu, pozwalając zanurzyć się w historii Prowansji w bardziej kameralnej atmosferze.
Miasteczko jest znane z cotygodniowego targu, który odbywa się w każdy czwartek rano na place Charles David. To prawdziwe święto lokalnych produktów – od świeżych owoców i warzyw, przez sery, miody i oliwki, aż po rękodzieło. Targ ten przyciąga zarówno mieszkańców, jak i turystów, stanowiąc idealne miejsce do zakupu prowansalskich przysmaków. W sobotnie poranki ten sam plac zajmuje pchli targ.
Villeneuve-lès-Avignon słynie również z festiwalu teatralnego „Villeneuve en Scène”, który odbywa się równolegle do słynnego Festiwalu w Awinionie. Wydarzenie to skupia się na teatrze wędrownym i cyrkowym, oferując alternatywę dla głównego nurtu przedstawień awiniońskich. Festiwal wykorzystuje niezwykłą scenerię historycznego miasteczka, zamieniając jego place i uliczki w teatralne przestrzenie. Latem swoje spotkania teatralne organizuje także kartuzja, od lat działająca jako narodowy ośrodek dramaturgii.
Spacer po Villeneuve-lès-Avignon
Villeneuve ma wyraźną oś: od Rodanu, gdzie stoi wieża Filipa Pięknego, prowadzi do centrum z kolegiatą i muzeum, potem rue de la République mija dawne pałace kardynałów i dochodzi do kartuzji, a na końcu droga wspina się na wzgórze Andaon, do fortu i ogrodów opactwa. Na tej trasie widać całe dzieje miasteczka – od królewskiej strażnicy na granicy, przez epokę kardynałów, po twierdzę, która miała onieśmielać papieski Awinion.
Wieża Filipa Pięknego
Spacer zaczyna się nad Rodanem, przy wieży Filipa Pięknego (Tour Philippe-le-Bel). Wzniesiono ją po umowie z 1292 roku jako donżon niewielkiej twierdzy strzegącej zachodniego krańca mostu Saint-Bénézet, znanego jako most awinioński z popularnej piosenki „Sur le pont d’Avignon”. Królewski architekt Randolphe de Mornel ukończył pierwsze piętro w 1303 roku, a około 1360 roku wieżę podwyższono o gotyckie piętro. Wieża stanowiła punkt kontrolny dla wszystkich, którzy przekraczali rzekę, aż do XVII wieku, gdy most ostatecznie zarzucono. Z tarasu na szczycie rozciąga się wspaniały widok na Rodan, ruiny mostu oraz panoramę Awinionu z Pałacem Papieskim.
Kolegiata Notre-Dame i krużganek
Z wieży ulica prowadzi pod górę do centrum, gdzie przy place du Chapitre stoi kolegiata Notre-Dame. Kardynał Arnaud de Via, bratanek papieża Jana XXII, utworzył tu w 1336 roku kapitułę dwunastu kanoników i rozbudował kaplicę swojej rezydencji, która stała się kolegiatą. Około 1350 roku kanonicy wznieśli przyległy krużganek i dzwonnicę. Zespół należy dziś do najważniejszych gotyckich zabytków miasta.
Musée Pierre-de-Luxembourg
Obok kolegiaty, w dawnej XIV-wiecznej rezydencji kardynalskiej przebudowanej w XVII wieku, mieści się Musée Pierre-de-Luxembourg. Nosi imię młodego kardynała, który według tradycji zmarł w Villeneuve w 1387 roku, mając zaledwie siedemnaście lat, i wkrótce zaczął być czczony jako błogosławiony. Najcenniejszym dziełem muzeum jest „Koronacja Najświętszej Maryi Panny” Enguerranda Quartona, namalowana w latach 1453–1454 dla kartuzji w Villeneuve. Obraz należy do arcydzieł późnośredniowiecznego malarstwa francuskiego. W zbiorach znajduje się również cenna gotycka Madonna z Dzieciątkiem wykonana z kości słoniowej.
Rue de la République i pałace kardynałów
Rue de la République to najlepsza oś spaceru przez dawną „cité cardinalice”. W XIV wieku dostojnicy dworu papieskiego wznieśli w Villeneuve czternaście livrées, czyli rozległych rezydencji kardynalskich. Wiele z nich zostało później przebudowanych i wtopiło się w miejską zabudowę, dlatego ich ślady czyta się dziś w dziedzińcach, portalach i murach ukrytych za późniejszymi fasadami.
Kartuzja Notre-Dame-du-Val-de-Bénédiction
Rue de la République doprowadza do kartuzji Notre-Dame-du-Val-de-Bénédiction. Jej początki wiążą się bezpośrednio z Innocentym VI: po wyborze na papieża w 1352 roku przekazał kartuzom ziemie i swoją dawną rezydencję kardynalską, a następnie hojnie wspierał rozbudowę klasztoru. Tu został pochowany po śmierci w 1362 roku. Jego mauzoleum wróciło do kościoła kartuzji w 1959 roku. Kaplicę zdobią freski Matteo Giovannettiego, artysty pracującego również dla papieskiego Awinionu.
Kompleks obejmuje kościół, kaplice, trzy krużganki oraz cele mnichów. Każda cela była małym domkiem z ogródkiem dla jednego zakonnika, zgodnie z regułą kartuzów nakazującą życie w samotności i ciszy. Po rewolucji klasztor sprzedano, a w jego zabudowaniach zamieszkało około trzystu rodzin. Od lat siedemdziesiątych XX wieku kartuzja jest ośrodkiem twórczym, a dziś mieści narodowe centrum dramaturgii, które przyjmuje autorów i organizuje spotkania teatralne – średniowieczne mury znów służą pracy w ciszy.
Fort Saint-André i kaplica Notre-Dame-de-Belvezet
Spod kartuzji droga wspina się na wzgórze Andaon, do Fort Saint-André. Dzisiejsza twierdza jest jednym z najbardziej czytelnych przykładów francuskiej architektury obronnej XIV wieku. Około 700-metrowy obwód murów chronią wieże, a monumentalny châtelet wejściowy tworzą dwie cylindryczne wieże z krenelażem i machikułami. Z murów rozciąga się szeroka panorama Awinionu, Pałacu Papieskiego, mostu Saint-Bénézet i doliny Rodanu.
Na szczycie wzgórza, w obrębie murów fortu, stoi niewielka XII-wieczna kaplica Notre-Dame-de-Belvezet, starsza od samej twierdzy – pamiątka czasów, gdy na wzgórzu rządzili jeszcze tylko mnisi.
Opactwo Saint-André i ogrody
Wewnątrz murów fortu znajduje się dawne opactwo benedyktyńskie Saint-André, założone przed 980 rokiem i potwierdzone papieską bullą w 999 roku. Choć samo opactwo zostało zniszczone podczas rewolucji francuskiej, zachowały się ruiny romańskich kościołów, groby z VI wieku i klasycystyczny pałac opacki. Wokół nich rozciągają się wspaniałe ogrody tarasowe – dwa hektary śródziemnomorskiej roślinności, ponad sto gatunków roślin i wyróżnienie „Jardin remarquable”, przyznawane najcenniejszym ogrodom Francji. Ogrody łączą formalny styl francuski z prowansalską swobodą, tworząc romantyczną przestrzeń pełną ziół, róż i wiekowych drzew, a z ich tarasów widać Pałac Papieski w Awinionie. Opactwo jest własnością prywatną i udostępnia się je zwiedzającym sezonowo.
Jak zwiedzać Villeneuve-lès-Avignon
Do Villeneuve najłatwiej dostać się z Awinionu: autobusem miejskim z dworca, samochodem przez jeden z mostów na Rodanie albo pieszo – przez most Édouarda Daladiera to około pół godziny spaceru z centrum Awinionu, z pięknym widokiem na miasto papieży. Przyjeżdżający samochodem zostawiają go na jednym z parkingów w centrum, przy place Charles David albo u stóp fortu; w czwartek rano i w sobotę rano plac zajmują stoiska targowe.
Na pięć głównych zabytków – fort, opactwo z ogrodami, kartuzję, wieżę Filipa Pięknego i muzeum – obowiązują osobne bilety, ale bardziej opłaca się bilet łączony, a Villeneuve obejmuje także karta miejska Awinionu. Szczegóły opisano w artykule o biletach łączonych w Awinionie. Część zabytków działa sezonowo, a kilka jest zamkniętych w poniedziałki, więc warto zaplanować wizytę z wyprzedzeniem. Na całą trasę warto przeznaczyć cały dzień.
Podejście do fortu jest wyraźnie pod górę, a wewnętrzna trasa obejmuje nierówny teren i liczne schody, szczególnie przy wejściu na wieże. Latem warto zaplanować tę część spaceru rano albo późnym popołudniem. Najlepszą porą na odwiedzenie Villeneuve jest wiosna i wczesna jesień, kiedy temperatury są przyjemne, a turystów mniej niż w szczycie sezonu. W lipcu, w czasie festiwalu w Awinionie, w miasteczku dzieje się więcej, ale jest też tłoczniej. Na piknik dobrze nadają się nabrzeże Rodanu z widokiem na Awinion i okolice kartuzji, gdzie można rozłożyć koc w cieniu drzew.
Villeneuve-lès-Avignon to też doskonała baza wypadowa do zwiedzania innych miejsc Prowansji. Położone niedaleko Pont du Gard, Nimes, Arles czy winnice Châteauneuf-du-Pape mogą stanowić interesujące uzupełnienie pobytu w tym urokliwym miasteczku.
Dojazd, parkingi, targi, biuro turystyczne i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Villeneuve-lès-Avignon – najczęstsze pytania
Jak dostać się z Awinionu do Villeneuve-lès-Avignon?
Autobusem miejskim z dworca w Awinionie, samochodem przez most na Rodanie albo pieszo przez most Édouarda Daladiera – spacer z centrum Awinionu zajmuje około pół godziny.
Co zobaczyć w Villeneuve-lès-Avignon?
Fort Saint-André z bramą o bliźniaczych wieżach, ogrody opactwa Saint-André, kartuzję z grobowcem papieża Innocentego VI, wieżę Filipa Pięknego z widokiem na most awinioński oraz muzeum Pierre-de-Luxembourg z „Koronacją Najświętszej Maryi Panny” Quartona.
Kto zbudował Fort Saint-André?
Początki królewskiego zespołu obronnego sięgają polityki Filipa IV Pięknego pod koniec XIII wieku, a zachowany fort ukształtował się przede wszystkim w XIV stuleciu. Miał chronić francuski brzeg Rodanu i podkreślać obecność monarchy naprzeciw Awinionu.
Skąd najlepiej widać Awinion?
Z murów i wież Fort Saint-André, z tarasów ogrodów opactwa i z tarasu na szczycie wieży Filipa Pięknego, skąd most Saint-Bénézet i Pałac Papieski widać jak na dłoni.
Z murów fortu Awinion wygląda jak makieta: Pałac Papieski, katedra, urwany most nad wodą. Po tej stronie rzeki kardynałowie budowali pałace, papież kazał się pochować wśród milczących kartuzów, a król postawił twierdzę, by przypominać, gdzie kończy się władza papieży. Villeneuve-lès-Avignon wciąż patrzy na sąsiada z tej samej odległości – i wciąż ma w sobie więcej spokoju niż on.