Arles – co zobaczyć w mieście rzymskich zabytków i Van Gogha
Kiedy przyjeżdżam do Arles, zawsze mam wrażenie, że miasta nie tyle się zwiedza, co mieszka się w nim przez kilka godzin. Jeśli ktoś pyta: Arles – co zobaczyć, odpowiedź nie kończy się na rzymskiej arenie. To miasto nad Rodanem łączy antyczne zabytki, romańskie kościoły, ślady Vincenta van Gogha i współczesną sztukę w sposób, którego próżno szukać gdzie indziej na południu Francji. Wśród wiosek i miast Prowansji Arles wyróżnia się tym, że historia nie stoi tu za szybą muzeum – jest częścią zwykłego spaceru.
Historia Arles – od rzymskiej kolonii do miasta sztuki
Położenie Arles od początku decydowało o jego znaczeniu. Rodan był wielką drogą wodną prowadzącą w głąb Galii, a szlaki lądowe łączyły wybrzeże Morza Śródziemnego z Italią i Hiszpanią. Grecy pojawili się w tym rejonie już w VI wieku p.n.e., ale prawdziwy przełom nastąpił w 46 roku p.n.e., gdy Juliusz Cezar osadził tu weteranów VI legionu i założył rzymską kolonię.
Arelate szybko stało się jednym z najważniejszych miast rzymskiej Galii. Powstały forum, teatr, amfiteatr, cyrk i rozbudowana infrastruktura portowa. Drugi okres świetności przypadł na późne Cesarstwo Rzymskie. Konstantyn Wielki przebywał w Arles kilkakrotnie, w 314 roku zwołano tu ważny synod biskupów zachodniego cesarstwa, a miasto stało się jednym z głównych ośrodków administracyjnych i religijnych południowej Galii.
Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego Arles przechodziło pod władzę Wizygotów, Ostrogotów i Franków. W średniowieczu ponownie nabrało znaczenia jako centrum religijne. W XII wieku rozbudowano Saint-Trophime i jego krużganek, a Arles znalazło się na jednej z głównych francuskich dróg pielgrzymkowych prowadzących do Santiago de Compostela.
Jedną z najbardziej niezwykłych opowieści związanych z miastem pozostają Alyscamps. Według średniowiecznej tradycji nekropolia była miejscem tak świętym, że zmarłych spławiano Rodanem w trumnach, aby mogli zostać pochowani właśnie tutaj. Rzędy kamiennych sarkofagów zrobiły wrażenie także na Dantem, który przywołał Arles w „Boskiej komedii”.

W XIX wieku miasto otrzymało drugi, artystyczny życiorys. Vincent van Gogh przyjechał do Arles w lutym 1888 roku i pozostał tu do maja 1889 roku. W ciągu szesnastu miesięcy stworzył około trzystu obrazów i rysunków. To tutaj powstały między innymi „Taras kawiarni w nocy”, „Gwiaździsta noc nad Rodanem”, obrazy mostu Langlois i słynny cykl „Słoneczników”. Ślady jego pobytu w całej Prowansji opisuje artykuł Van Gogh w Prowansji.
Arles – co zobaczyć podczas spaceru po centrum
Historyczne centrum Arles jest zwarte. Najlepszy spacer prowadzi od amfiteatru i teatru antycznego przez place de la République, kryptoportyki i Espace Van Gogh do Rodanu, a potem w stronę place Lamartine. W ciągu kilku godzin można przejść przez niemal dwa tysiące lat historii.
Amfiteatr w Arles – rzymska arena wciąż żywa

Amfiteatr rzymski w Arles, nazywany Les Arènes, powstał pod koniec I wieku n.e. Trybuny mogły pomieścić około 21 tysięcy widzów. Odbywały się tu walki gladiatorów i polowania na dzikie zwierzęta.
Po upadku cesarstwa arena zmieniła się w twierdzę. Cztery średniowieczne wieże wzmacniały jej obronę, a wewnątrz powstała zamknięta dzielnica z ulicami, domami i kościołami. Dopiero w XIX wieku zabudowę stopniowo usunięto. Tę niezwykłą historię rozwija osobny tekst Arles – miasto w amfiteatrze.
Dziś arena znów pełni funkcję widowiskową. Odbywają się tu koncerty, wydarzenia miejskie, korridy i course camarguaise – prowansalskie zawody z bykami, podczas których zwierząt się nie zabija.
Teatr Antyczny i Wenus z Arles
Kilkadziesiąt metrów dalej stoi Teatr Antyczny w Arles, starszy od amfiteatru o około sto lat. Z monumentalnej sceny zachowały się dziś przede wszystkim dwie kolumny, fragmenty dekoracji i część widowni, ale rozmiar całego założenia nadal jest czytelny.
W 1651 roku na terenie teatru odnaleziono marmurową rzeźbę bogini, później znaną jako Wenus z Arles. Miasto przekazało ją Ludwikowi XIV; oryginał znajduje się dziś w Luwrze. Sam teatr nadal służy przedstawieniom i koncertom, jak dwa tysiące lat temu.
Place de la République – obelisk, ratusz i Saint-Trophime
Z teatru warto zejść na place de la République. Na środku placu stoi antyczny obelisk, który pierwotnie zdobił rzymski cyrk. Monolit wykuto z granitu pochodzącego z kamieniołomu w Azji Mniejszej. Po upadku antycznego miasta został przewrócony i pękł, a w 1676 roku ustawiono go ponownie przed ratuszem.
Sam Hôtel de Ville ukończono również w 1676 roku. Projekt był modyfikowany pod wpływem Jules’a Hardouina-Mansarta, późniejszego pierwszego architekta Ludwika XIV. Warto wejść do westybulu, by zobaczyć niezwykłe kamienne sklepienie – jeden z najbardziej charakterystycznych elementów budynku.
Saint-Trophime – romańskie serce Arles
Po wschodniej stronie placu stoi dawna katedra Saint-Trophime. Jej portal należy do najważniejszych dzieł prowansalskiego romanizmu. Tympanon przedstawia Chrystusa w majestacie, a program rzeźbiarski rozwija temat Sądu Ostatecznego.
Przylegający krużganek pokazuje dwie epoki średniowiecznej architektury. Dwie galerie są romańskie, dwie kolejne – gotyckie, ukończone w XIV wieku. W 1178 roku w Saint-Trophime koronowano Fryderyka Barbarossę na króla Arles.
Kościół i krużganek są częścią zespołu rzymskich i romańskich zabytków Arles wpisanego na listę UNESCO.
Kryptoportyki – rzymskie podziemia pod ratuszem
Wejście do kryptoportyków prowadzi przez ratusz. Te rozległe, sklepione galerie powstały pod koniec I wieku p.n.e. jako konstrukcja podtrzymująca portyki forum i wyrównująca różnicę poziomów terenu.
To jedno z miejsc, które najlepiej pokazują, jak współczesne Arles stoi dosłownie na rzymskim mieście. Nad głową działa urząd miejski, a kilka metrów niżej ciągną się antyczne korytarze. W upalny dzień dodatkową zaletą jest chłód panujący pod ziemią.
Espace Van Gogh – dawny szpital malarza
Kilka ulic dalej znajduje się dawny Hôtel-Dieu, dzisiejsze Espace Van Gogh. Van Gogh był tu leczony w 1888 i 1889 roku. W kwietniu 1889 roku namalował wewnętrzny dziedziniec szpitala.
Dzisiejszy ogród odtworzono z myślą o kompozycji znanej z obrazu – z centralną fontanną, rabatami i dwukondygnacyjnymi arkadami. To jeden z najbardziej czytelnych punktów na trasie śladami malarza.
Fondation Vincent van Gogh Arles
Bliżej Rodanu mieści się Fondation Vincent van Gogh Arles. Fundacja otworzyła swoją obecną siedzibę w 2014 roku i łączy twórczość Van Gogha ze sztuką współczesną. Oryginalne dzieła malarza pojawiają się tu dzięki wypożyczeniom, a program wystaw zmienia się sezonowo.
To ważne miejsce właśnie dlatego, że Arles jest jednym z miast najmocniej związanych z Van Goghiem, mimo że nie posiada własnej stałej kolekcji jego najważniejszych obrazów.
Termy Konstantyna nad Rodanem
Nad rzeką zachowały się termy Konstantyna, zbudowane na początku IV wieku. Były częścią większego zespołu monumentalnego w północnej części antycznego miasta.
Najlepiej widać fragmenty dawnych pomieszczeń ogrzewanych oraz elementy systemu hypocaustum – ogrzewania podłogowego, w którym gorące powietrze krążyło pod posadzką i w kanałach ściennych. To jeden z tych zabytków, przy których rzymska technika przestaje być abstrakcyjnym hasłem z podręcznika.
Nabrzeże Rodanu – miejsce „Gwiaździstej nocy”
Od term warto zejść nad Rodan. We wrześniu 1888 roku Van Gogh namalował tu „Gwiaździstą noc nad Rodanem”. Dzisiejsze nabrzeże różni się od tego z końca XIX wieku, ale miejsce zostało oznaczone na miejskiej trasie Van Gogha.
Najlepiej przyjść tutaj pod koniec dnia. Zachód słońca nad rzeką pozwala zrozumieć, dlaczego światło południa Francji stało się dla malarza jednym z najważniejszych tematów.
Place Lamartine – gdzie stał Żółty Dom
Na północ od centrum leży place Lamartine. Tutaj stał Żółty Dom, który Van Gogh wynajął w maju 1888 roku. Marzył o stworzeniu w Arles „pracowni Południa”, wspólnego miejsca pracy artystów. Przyjechał jednak tylko Paul Gauguin, a ich wspólny pobyt zakończył się po kilku tygodniach dramatycznym kryzysem Van Gogha.
Dom został zniszczony podczas bombardowania w 1944 roku i już nie istnieje. Miejsce można rozpoznać dzięki układowi placu i tablicy na trasie Van Gogha.
Poza centrum Arles – Alyscamps, muzeum i Most Van Gogha
Poza ścisłym centrum warto zostawić czas na trzy miejsca. Na południowo-wschodnim skraju starego miasta leży Alyscamps – antyczna i wczesnochrześcijańska nekropolia z aleją sarkofagów, malowana przez Van Gogha i Gauguina.
Na zachód od centrum, w pobliżu pozostałości rzymskiego cyrku, stoi Musée départemental Arles antique. W zbiorach znajduje się między innymi trzydziestojednometrowa rzymska barka wydobyta z Rodanu.
Jeszcze dalej, około trzech kilometrów na południe od centrum, znajduje się Most Van Gogha. Dzisiejsza konstrukcja nie stoi dokładnie w pierwotnym miejscu mostu Langlois z obrazów, ale przypomina typ mostów zwodzonych, które zafascynowały malarza.
Arles dzisiaj – Rencontres d’Arles i LUMA
Arles nie żyje wyłącznie antykiem i Van Goghiem. Od 1970 roku odbywa się tu Rencontres d’Arles, jeden z najważniejszych międzynarodowych festiwali fotografii. Latem wystawy zajmują kościoły, dawne budynki przemysłowe, galerie i przestrzenie publiczne w całym mieście.
W 2021 roku nowym symbolem Arles stała się wieża LUMA zaprojektowana przez Franka Gehry’ego. Otwarta dla publiczności 26 czerwca 2021 roku, ma fasadę złożoną z około 11 tysięcy elementów ze stali nierdzewnej. Ich nieregularna powierzchnia odbija prowansalskie światło, a forma budynku nawiązuje do skalistego krajobrazu Alpilles.
Arles, Camargue i lokalne tradycje
Arles jest naturalną bramą do Camargue. W kulturze miasta silnie obecne są tradycje gardianów, hodowla byków i tauromachia.
Najważniejsze ferie odbywają się na Wielkanoc oraz we wrześniu podczas Feria du Riz. Wtedy centrum Arles wypełniają pochody, muzyka, bodegi, pokazy tradycji camarguańskich i wydarzenia w rzymskim amfiteatrze.
Jak zwiedzać Arles – co zobaczyć w jeden dzień
Jeśli na Arles jest tylko jeden dzień, najlepiej trzymać się jednej osi spaceru: arena → teatr antyczny → place de la République i Saint-Trophime → kryptoportyki → Espace Van Gogh → Fondation Vincent van Gogh → termy Konstantyna → nabrzeże Rodanu.
Alyscamps można dołączyć rano albo pod koniec zwiedzania. Musée départemental Arles antique, LUMA i Most Van Gogha lepiej potraktować jako osobne przystanki poza podstawową trasą.
Na same rzymskie i romańskie centrum wystarczy jeden intensywny dzień, ale dwa dni pozwalają dodać muzea, miejsca związane z Van Goghiem oraz spokojniejszy spacer po dzielnicach nad Rodanem.
Dojazd, parkingi, targi, aktualne godziny biura turystycznego i pozostałe szczegóły znajdują się w informacjach praktycznych.
Arles – najczęstsze pytania
Arles – co zobaczyć w jeden dzień?
Najważniejsza trasa prowadzi przez amfiteatr, teatr antyczny, place de la République z Saint-Trophime, kryptoportyki, Espace Van Gogh, termy Konstantyna i nabrzeże Rodanu. Jeśli zostanie czas, warto dodać Alyscamps.
Jakie zabytki rzymskie znajdują się w Arles?
Najważniejsze to amfiteatr, teatr antyczny, kryptoportyki, termy Konstantyna, Alyscamps oraz pozostałości cyrku. Rzymskie i romańskie zabytki Arles znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Gdzie w Arles są miejsca związane z Van Goghiem?
Na miejskiej trasie Van Gogha znajdują się między innymi place du Forum, nabrzeże Rodanu, place Lamartine, Espace Van Gogh, Alyscamps i miejsce mostu Langlois. Oryginalne dzieła malarza można zobaczyć podczas wybranych wystaw Fondation Vincent van Gogh Arles.
Czy zachował się Żółty Dom Van Gogha?
Nie. Budynek przy place Lamartine został zniszczony podczas bombardowania w 1944 roku. Dziś jego lokalizację przypomina tablica na trasie Van Gogha.
Czy Arles można zwiedzać pieszo?
Tak. Najważniejsze zabytki centrum leżą blisko siebie. Dłuższego dojścia lub krótkiego dojazdu wymagają przede wszystkim Musée départemental Arles antique, LUMA i Most Van Gogha.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie Arles?
Na najważniejsze zabytki centrum warto przeznaczyć cały dzień. Dwa dni pozwalają spokojnie dodać muzea, Alyscamps, LUMA i miejsca związane z Van Goghiem.
Arles najlepiej zapamiętuje się nie jako zbiór zabytków, lecz jako miasto, w którym kolejne epoki nadal stoją obok siebie. Rzymska arena, romański portal, ogród dawnego szpitala Van Gogha i stalowa wieża LUMA należą do zupełnie różnych światów, a mimo to mieszczą się w jednym spacerze nad Rodanem.